Xây dựng môi trường an toàn với trẻ em- Bài 1: Nhận diện sớm nguy cơ
Ghi nhận thực tế tại Thành phố Hồ Chí Minh, phóng viên Thông tấn xã Việt Nam thực hiện chùm 2 bài viết với chủ đề “Xây dựng môi trường an toàn với trẻ em”, nhìn từ những khoảng trống trong phát hiện, can thiệp đến yêu cầu xây dựng mạng lưới phòng ngừa bạo hành trẻ em từ cộng đồng.
Bài 1: Nhận diện sớm nguy cơ
Gần đây tại Thành phố Hồ Chí Minh, những vụ trẻ em bị bạo hành được phát hiện cho thấy nguy cơ này có thể tồn tại ngay trong những môi trường tưởng như an toàn, từ cơ sở chăm sóc trẻ đến gia đình. Điều đó đặt ra yêu cầu không chỉ xử lý nghiêm hành vi bạo lực, mà còn phải nhận diện những khoảng trống trong cơ chế phát hiện, cảnh báo và can thiệp, nhằm bảo vệ trẻ trước khi các em bị tổn thương.
Khi cảnh báo đến quá muộn…
Đầu tháng 8/2026, qua công tác nắm tình hình trên không gian mạng, Công an phường Thuận Giao phát hiện trên Facebook và TikTok đoạn video ghi lại cảnh một người phụ nữ dùng dây thun và tay liên tục tác động vào cơ thể hai trẻ nhỏ, gây bức xúc trong dư luận. Qua xác minh, lực lượng Công an xác định vụ việc xảy ra tại Trường Mầm non tư thục Lá Xanh (số 1/33B, khu phố Hòa Lân, phường Thuận Giao) và người thực hiện hành vi là bà Triệu Thị Tâm (sinh năm 1971), bảo mẫu tại cơ sở này.
Ngay sau đó, Cơ quan Cảnh sát điều tra ra lệnh bắt người trong trường hợp khẩn cấp đối với bà Tâm. Các ngành chức năng phối hợp chăm sóc, đánh giá sức khỏe, tâm lý của những trẻ liên quan; đình chỉ hoạt động trường mầm non và kiểm tra toàn diện điều kiện hoạt động của cơ sở. Công tác bồi dưỡng quy tắc ứng xử, đạo đức nghề nghiệp cho đội ngũ giáo viên tại các cơ sở giáo dục mầm non cũng được tăng cường.
Một trường hợp khác được phát hiện khi Công an xã Hòa Hiệp tiếp nhận tin báo của người dân về việc một phụ nữ đánh con nhỏ tại nhà thuê ở ấp Phú Lâm. Khi lực lượng chức năng đến kiểm tra, cháu N.G.K. (sinh năm 2024) trong tình trạng lơ mơ, phản ứng chậm, có nhiều vết bầm tím, trầy xước và vùng đầu bị rách nên được đưa đến bệnh viện cấp cứu. Nhận định vụ việc có dấu hiệu bạo hành kéo dài, gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, Cơ quan Cảnh sát điều tra ra lệnh bắt người trong trường hợp khẩn cấp đối với Nguyễn Thị Thanh Trúc (sinh năm 1993) và Danh Chơn (sinh năm 1996) để điều tra về hành vi “Cố ý gây thương tích”.
Đầu tháng 7, Cơ quan Cảnh sát điều tra cũng tạm giữ người trong trường hợp khẩn cấp đối với Nguyễn Hiền Phúc, ngụ phường Lái Thiêu, để điều tra hành vi bạo hành cháu H.B.T. (sinh năm 2023), con riêng của bà Bùi Thị Thảo Vy, người chung sống như vợ chồng với Phúc. Trước đó, mạng xã hội lan truyền đoạn video ghi lại cảnh một người đàn ông liên tục đạp ngã, tát mạnh vào mặt một bé gái mặc cho nạn nhân khóc thét, run sợ. Vụ việc chỉ dừng lại khi một người phụ nữ can ngăn.
Các vụ việc xảy ra trong những hoàn cảnh khác nhau, song đều cho thấy một thực tế: trẻ nhỏ thường không đủ khả năng tự bảo vệ, tố giác hoặc tìm kiếm sự giúp đỡ khi bị bạo lực.
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đinh Phương Duy, Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Thành phố Hồ Chí Minh nhận định, phần lớn vụ việc chỉ được phát hiện sau khi người dân tố giác hoặc thông tin lan truyền trên mạng xã hội trở thành đầu mối để cơ quan chức năng vào cuộc. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của cộng đồng, đặc biệt là những người ở gần trẻ, trong việc phát hiện dấu hiệu nguy cơ. Tuy nhiên, cũng cần đặt câu hỏi nếu không có camera, mạng xã hội hoặc người lên tiếng, những hành vi bạo lực sẽ được phát hiện bằng cách nào và làm thế nào để cảnh báo, can thiệp trước khi hậu quả xảy ra. "Vấn đề cần đặt ra để không chỉ xử lý mà cần tăng khả năng hành động ngay khi xuất hiện dấu hiệu nguy hiểm, thay vì chờ đến khi trẻ trở thành nạn nhân rồi mới can thiệp. Đây cũng là khoảng trống cần được nhìn nhận để chuyển công tác bảo vệ trẻ em từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa và can thiệp sớm”, ông Duy chia sẻ.
Cùng quan điểm, Luật sư Trần Thị Thu Hà, Cơ quan đại diện phía Nam Hội bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam cho rằng, hệ thống pháp luật về bảo vệ trẻ em hiện đã có nhiều quy định, nhưng khoảng cách từ quy định đến thực tiễn vẫn còn lớn. Lực lượng làm công tác trẻ em tại xã, phường còn thiếu, nhiều người phải kiêm nhiệm, trong khi kinh nghiệm, kỹ năng chuyên môn chưa đồng đều và chỉ khi thông tin được chuyển đến chính quyền cơ sở thì quy trình hỗ trợ, can thiệp mới được kích hoạt. Việc chỉ xử lý khi có thông tin đầy đủ hoặc chứng cứ rõ ràng là chưa phù hợp với yêu cầu bảo vệ trẻ em. Thay vào đó, cần tăng khả năng nhận diện và hành động ngay khi xuất hiện dấu hiệu nguy hiểm, không chờ đến khi trẻ trở thành nạn nhân rồi mới can thiệp.
Nhận diện sớm nguy cơ
Trong công tác bảo vệ trẻ em, can thiệp càng sớm càng có ý nghĩa trong việc hạn chế tổn thương và ngăn nguy cơ tiếp diễn. Tuy nhiên, để làm được, điều quan trọng trước hết là người lớn phải nhận biết được những thay đổi bất thường của trẻ và có kênh hỗ trợ phù hợp khi phát hiện dấu hiệu đáng lo ngại.
Từ kinh nghiệm thực tiễn, ông Nguyễn Lữ Gia, đại diện Tổ chức Cứu trợ trẻ em quốc tế tại Việt Nam (SCI) chia sẻ, trẻ từng trải qua bạo lực, xâm hại hoặc tổn thương tâm lý có thể xuất hiện những thay đổi về hành vi, cảm xúc, sinh hoạt hoặc cách giao tiếp. Một số trẻ trở nên sợ hãi, thu mình, né tránh một người hoặc một không gian nhất định; trong khi những trẻ khác có thể trở nên kích động, khó kiểm soát cảm xúc.
Tuy nhiên, các biểu hiện này không phải lúc nào cũng dễ nhận diện và cũng không thể được xem là bằng chứng của bạo hành nếu thiếu đánh giá chuyên môn. Vì vậy, thay vì chỉ chú ý đến những dấu hiệu thể chất, gia đình và nhà trường cần quan tâm đến những thay đổi kéo dài hoặc bất thường trong đời sống của trẻ. Một câu hỏi đúng lúc, một người lớn sẵn sàng lắng nghe hay một kênh tư vấn dễ tiếp cận có thể trở thành điểm khởi đầu để phát hiện nguy cơ.
Ngược lại, việc hỗ trợ người chăm sóc trẻ cũng là một phần của phòng ngừa. Bởi áp lực mưu sinh, khủng hoảng gia đình hoặc những vấn đề tâm lý có thể làm gia tăng nguy cơ người lớn mất kiểm soát cảm xúc. Tuy nhiên, các yếu tố này không thể được xem là lý do biện minh cho hành vi bạo lực đối với trẻ em. Vấn đề đặt ra là làm sao để người có nguy cơ được nhận diện, tiếp cận hỗ trợ và can thiệp trước khi hành vi gây tổn hại xảy ra.
Phân tích thêm về thực trạng trẻ bị bạo hành, Luật sư Đào Thị Bích Liên, Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, nhiều vụ bạo hành do người bố/mẹ kế gây ra, xuất phát từ lối sống buông thả, kinh tế bấp bênh, thiếu kỹ năng kiểm soát cảm xúc và nhận thức lệch lạc khi coi bạo lực là phương thức dạy dỗ. Bên cạnh đó, tâm lý e ngại va chạm của người xung quanh cùng sự phụ thuộc về kinh tế, tình cảm của người thân đã vô tình khiến hành vi bạo hành kéo dài. Do đó, việc can thiệp sớm, phản ứng nhanh và chủ động can thiệp từ cơ sở là giải pháp then chốt để bảo vệ trẻ em trước các nguy cơ bị tổn hại.
Từ thực tiễn hoạt động, ông Phạm Đình Nghinh, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Bảo vệ Quyền trẻ em Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, những hành vi như đánh đập, hành hạ, ngược đãi, xúc phạm danh dự, nhân phẩm trẻ em không chỉ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, sự phát triển về thể chất, tinh thần của trẻ mà còn vi phạm pháp luật cần bị xử lý nghiêm.
Theo ông Nghinh, hỗ trợ trẻ em cần được thực hiện trên cơ sở đánh giá nhu cầu và mức độ nguy cơ, thay vì chỉ phản ứng khi sự việc đã trở nên nghiêm trọng. Cần xây dựng quy trình hỗ trợ chuẩn hóa, từ tiếp nhận, sàng lọc, tham vấn tâm lý ban đầu đến can thiệp hỗ trợ, kết nối dịch vụ, đồng hành cùng trẻ em và gia đình; mở thêm hướng tiếp cận, lắng nghe tiếng nói của trẻ em thông qua các hoạt động hỗ trợ phù hợp, an toàn, kịp thời; thông tin cá nhân phải được bảo mật...
Từ những yêu cầu đó, phòng ngừa bạo lực trẻ em không chỉ là tăng thêm các biện pháp kiểm tra, giám sát mà cần tạo ra một hệ thống đồng bộ; trong đó dấu hiệu nguy cơ được nhìn thấy sớm, tiếng nói của trẻ được lắng nghe và người lớn biết tìm đến đâu trước khi vấn đề trở thành nghiêm trọng. Đây cũng là nền tảng để hình thành các điểm hỗ trợ tâm lý – xã hội phát huy vai trò trong mạng lưới bảo vệ trẻ em tại cộng đồng.
Bài cuối: Bảo vệ trẻ từ những "mắt xích" gần nhất
Bài, ảnh: Thanh Vũ (TTXVN)