Vì sao các thành phố Maya suy tàn dù vẫn còn hàng triệu hậu duệ?
Một trong những nền văn minh rực rỡ nhất châu Mỹ không biến mất; thứ biến mất chủ yếu là những thành phố từng làm nên quyền lực của nó.
Khi đứng giữa những tàn tích như Tikal, người ta dễ có cảm giác người Maya đã biến mất cùng những kim tự tháp phủ đầy rừng nhiệt đới. Nhưng đó là một trong những hiểu lầm lớn nhất về lịch sử Maya. Người Maya không biến mất. Hàng triệu hậu duệ của họ vẫn sống tại Mexico, Guatemala, Belize, Honduras và các khu vực lân cận cho đến ngày nay. Điều suy tàn vào khoảng thế kỷ IX–X chủ yếu là hệ thống các thành bang và trung tâm đô thị Maya thời Cổ điển.
Ảnh: nationalgeographic
Vào thời kỳ cực thịnh, thế giới Maya có thể có hơn 19 triệu người. Những thành phố như Tikal từng là các đô thị khổng lồ với cung điện, đền thờ, quảng trường, hệ thống đường sá và hồ chứa nước. Tikal có thời điểm có thể chứa hơn 60.000 cư dân. Nhưng đến thế kỷ IX, nhiều thành phố lớn ở vùng đất thấp phía nam lần lượt ngừng xây dựng các công trình lớn, các triều đại suy yếu và dân cư rời đi.
Ảnh: Wikimedia Commons
Một trong những nguyên nhân quan trọng được giới nghiên cứu chú ý là hạn hán kéo dài. Các dữ liệu khí hậu cổ từ hồ và hang động cho thấy khu vực Maya từng trải qua những giai đoạn khô hạn nghiêm trọng vào khoảng thế kỷ VIII–IX. Vấn đề là các thành phố Maya đã phát triển đến mức dân số rất cao và phụ thuộc đáng kể vào nông nghiệp cùng hệ thống tích trữ nước. Khi mưa giảm trong nhiều năm liên tiếp, lương thực và nước uống trở thành vấn đề sống còn.
Nhưng hạn hán có lẽ chỉ là một mảnh ghép. Việc phá rừng để mở rộng nông nghiệp và cung cấp gỗ cho các công trình cũng có thể làm môi trường trở nên dễ tổn thương hơn. Tại Tikal, các nhà nghiên cứu còn phát hiện bằng chứng cho thấy một số hồ chứa nước bị nhiễm thủy ngân và tảo độc, khiến nguồn nước vốn đã quý giá trở nên nguy hiểm.
Ảnh: Wikimedia Commons
Trong hoàn cảnh đó, chiến tranh giữa các thành bang có thể càng làm tình hình trầm trọng. Khi lương thực khan hiếm và quyền lực của các vua Maya suy yếu, những liên minh chính trị vốn phức tạp có thể tan rã. Một số thành phố bị tấn công, một số nơi giới tinh hoa rời đi, còn người dân phân tán về các vùng khác.
Điều đặc biệt là văn minh Maya không kết thúc vào năm 900. Khi nhiều thành phố phía nam suy tàn, các trung tâm ở phía bắc Yucatán tiếp tục phát triển. Những cộng đồng Maya vẫn tồn tại qua nhiều thế kỷ, thích nghi với môi trường và tổ chức xã hội mới.
Vì thế, những kim tự tháp phủ rừng hôm nay không phải là dấu tích của một dân tộc đã biến mất. Chúng là dấu tích của một mô hình đô thị đã sụp đổ, trong khi con người tạo ra nó vẫn tiếp tục sống.
Đó mới là điều thú vị nhất về sự suy tàn của Maya: một nền văn minh có thể mất đi những thành phố, những vị vua và cả một hệ thống chính trị, nhưng không nhất thiết mất đi chính con người của nó.