Trí thức và nhiệm vụ truyền thông khoa học
Đổi mới truyền thông và phổ biến kiến thức là một trong những nhiệm vụ quan trọng của đội ngũ trí thức. Thời gian qua, hoạt động truyền thông, phổ biến kiến thức của đội ngũ trí thức khoa học được triển khai rộng khắp, đạt những kết quả tích cực. Tuy nhiên, công tác truyền thông, phổ biến kiến thức đòi hỏi cách làm mới chuyên nghiệp và hiệu quả hơn.
Ông Lê Thanh Tùng, Trưởng Ban Phổ biến kiến thức (Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) cho biết, hoạt động truyền thông, phổ biến kiến thức còn phân tán, thiếu liên kết. Phương thức phổ biến kiến thức ở một số nơi vẫn còn nặng về truyền đạt một chiều, khả năng chuyển hóa kiến thức chuyên sâu thành nội dung dễ hiểu còn hạn chế. Nhiều đơn vị chưa có cán bộ chuyên trách, trong khi kinh phí hạn hẹp, năng lực đầu tư công nghệ, sản xuất sản phẩm truyền thông hiện đại và đo lường hiệu quả còn thấp…
Bên cạnh đó, môi trường thông tin mới đang đặt ra thách thức chưa từng có. Trí tuệ nhân tạo tạo sinh, mạng xã hội và thuật toán phân phối nội dung giúp tri thức lan truyền nhanh, nhưng đồng thời khiến cho tin giả, nội dung sai lệch và phản khoa học cũng có thể lan truyền với tốc độ rất lớn.
Đáng chú ý, nhiều nơi (như Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam), có nguồn chuyên gia và tri thức lớn, nhưng việc chuẩn hóa dữ liệu, số hóa, phân loại, tìm kiếm, chia sẻ và tái sử dụng nội dung còn hạn chế. Cơ sở dữ liệu và kho nội dung số dùng chung chưa tương xứng với tiềm lực của hệ thống.
Từ thực tiễn lĩnh vực bảo tồn đa dạng sinh học, Giám đốc Trung tâm Con người và Thiên nhiên Trịnh Lê Nguyên cho rằng, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam là nơi tập hợp trí thức khoa học để tham gia nghiên cứu, phổ biến kiến thức, tư vấn, phản biện, giám định xã hội. Tuy nhiên, lực lượng trực tiếp hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn đa dạng sinh học vẫn còn tương đối ít, vì vậy, cần tăng cường truyền thông dựa trên bằng chứng để các vấn đề bảo tồn thiên nhiên được trình bày bằng ngôn ngữ dễ hiểu và có liên hệ trực tiếp với đời sống, kinh tế và an ninh của đất nước.
Theo ông Hồ Đình Lưỡng, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Phú Thọ, cần chuyển từ phổ biến kiến thức hàn lâm sang cung cấp giải pháp ứng dụng thương mại tại địa phương; đổi mới phương thức truyền thông, chuyển đổi số toàn diện trong hoạt động phổ biến kiến thức khoa học và công nghệ. Áp dụng các ứng dụng trên nền tảng số, trí tuệ nhân tạo; tăng cường hoạt động hợp tác kết nối tri thức trong nước, trong khu vực và trên toàn thế giới để xây dựng nguồn dữ liệu khoa học tin cậy, chính xác giúp địa phương có thêm nguồn dữ liệu mở để nghiên cứu, trao đổi học thuật và áp dụng trong thực tiễn.
Hoạt động phổ biến kiến thức phải vượt ra khỏi khuôn khổ “truyền đạt thông tin”, hướng tới hình thành năng lực học tập suốt đời, năng lực khoa học, năng lực số và khả năng chủ động thích ứng của người dân trước những thay đổi nhanh chóng của công nghệ.
Trong giai đoạn mới, hoạt động phổ biến kiến thức phải vượt ra khỏi khuôn khổ “truyền đạt thông tin”, hướng tới hình thành năng lực học tập suốt đời, năng lực khoa học, năng lực số và khả năng chủ động thích ứng của người dân trước những thay đổi nhanh chóng của công nghệ.
Tiến sĩ Trần Văn Tùng, Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho rằng, cần phải đa dạng hóa kênh truyền thông, cần đẩy mạnh phổ biến tri thức khoa học, công nghệ qua các nền tảng số, mạng xã hội, podcast, video ngắn với ngôn ngữ bình dân, dễ hiểu. Đưa tri thức vào sản xuất, tổ chức các chương trình kết nối tri thức trực tiếp về nông thôn, vùng sâu, vùng xa, hỗ trợ nông dân và doanh nghiệp địa phương ứng dụng tiến bộ kỹ thuật vào đời sống.
Với chức năng và nhiệm vụ của mình, Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam luôn đồng hành cùng Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam phổ biến, lan tỏa thông tin tri thức khoa học, công nghệ như: Tổ chức các hội nghị, hội thảo, các diễn đàn khoa học, xây dựng các thư viện số chuyên ngành, cổng tri thức mở, tổ chức và triển khai các khóa học trực tuyến đại chúng mở…
Cần phải đa dạng hóa kênh truyền thông, cần đẩy mạnh phổ biến tri thức khoa học, công nghệ qua các nền tảng số, mạng xã hội, podcast, video ngắn với ngôn ngữ bình dân, dễ hiểu.
Tiến sĩ Trần Văn Tùng, Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học
và Công nghệ Việt Nam
Hiện Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam có rất nhiều cơ quan báo và tạp chí khoa học, có thể hình thành một mạng lưới truyền thông khoa học chuyên sâu nếu được khai thác tốt.
BÍCH LIÊN