Thưởng tiền khuyến sinh và bài toán người trẻ ngại đẻ - Báo VnExpress Sức khỏe
Thứ tư, 29/7/2026, 00:02 (GMT+7)
Thưởng tiền khuyến sinh và bài toán người trẻ ngại đẻ
33 tuổi, con gái gần 5 tuổi, chị Lan nhiều lần bàn với chồng về chuyện sinh thêm em bé nhưng mỗi lần tính chi phí thì ý định ấy lại chùng xuống.
Vợ chồng chị đều làm việc văn phòng ở TP HCM, thu nhập hơn 30 triệu đồng mỗi tháng, đủ trang trải cuộc sống nhưng tiền thuê nhà, học phí, sinh hoạt và những khoản phát sinh cho con đầu đã chiếm phần lớn thu nhập. Chị Lan biết thành phố đang hỗ trợ 5 triệu đồng cho phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi - mức hỗ trợ trực tiếp cao nhất cả nước hiện nay. Chị tính nếu sinh con thứ hai trong năm nay thì vẫn kịp hưởng chính sách.
Nhưng sau vài phép tính, chị gấp cuốn sổ lại.
"5 triệu đồng chỉ đủ mua sữa, bỉm vài tháng đầu. Điều tôi lo không phải lúc sinh mà là hàng chục triệu đồng phải chi mỗi năm để nuôi một đứa trẻ", chị nói.
Nỗi băn khoăn của chị Lan cũng là điều nhiều địa phương đang tìm cách tháo gỡ. Khi mức sinh của Việt Nam giảm xuống thấp nhất trong lịch sử, Chính phủ và nhiều tỉnh thành điều chỉnh chính sách dân số. Nhiều chính sách được đưa ra như thưởng tiền mặt, kéo dài thời gian nghỉ thai sản đến đề xuất trợ cấp hằng tháng cho trẻ dưới ba tuổi với kỳ vọng khuyến khích các cặp vợ chồng sinh đủ hai con.
Nhưng khi quyết định sinh thêm một đứa trẻ gắn với bài toán tài chính kéo dài hàng chục năm, liệu những khoản hỗ trợ này có đủ để người trẻ thay đổi lựa chọn?
Cả nước bước vào giai đoạn khuyến sinh
Theo Cục Dân số (Bộ Y tế), tổng tỷ suất sinh của Việt Nam giảm từ 6,4 con/phụ nữ năm 1960 xuống còn 1,93 con năm 2025, lần đầu tiên thấp hơn mức sinh thay thế 2,1 con và cũng là mức thấp nhất từng được ghi nhận. Nếu xu hướng này kéo dài, Việt Nam sẽ đối mặt nguy cơ già hóa dân số nhanh, thiếu hụt lực lượng lao động và suy giảm quy mô dân số.
Trong bối cảnh đó, chính sách dân số của Việt Nam đang chuyển hướng mạnh mẽ. Luật Dân số có hiệu lực từ ngày 1/7 lần đầu tiên quy định vợ chồng được quyền quyết định thời điểm sinh con, số con và khoảng cách giữa các lần sinh. Chính phủ cũng ban hành nhiều chính sách hỗ trợ mới như kéo dài thời gian nghỉ thai sản khi sinh con thứ hai lên 7 tháng, tăng thời gian nghỉ của người cha sau sinh và hỗ trợ phụ nữ sinh đủ hai con tại các địa phương có mức sinh thấp.
TS Nguyễn Thị Thu, Phó trưởng Phòng Quy mô dân số và Kế hoạch hóa gia đình (Cục Dân số), cho hay Luật Dân số và các chính sách kèm theo đã mở rộng hệ thống hỗ trợ dành cho các gia đình sinh con thông qua các chính sách về việc làm, tiền lương, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, giáo dục, chăm sóc sức khỏe, trợ cấp và nhà ở.
Không chỉ Trung ương, nhiều địa phương cũng đẩy mạnh các chính sách khuyến sinh. Đến nay, 25 trong tổng số 34 tỉnh, thành đã xây dựng chương trình duy trì mức sinh thay thế; 8 địa phương ban hành chính sách dân số riêng và 5 địa phương hỗ trợ trực tiếp bằng tiền cho người sinh con. Trong đó, TP HCM có mức hỗ trợ cao nhất - 5 triệu đồng cho phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi; Hải Phòng hỗ trợ 3 triệu đồng, Tây Ninh 2 triệu đồng, Đồng Nai và Đồng Tháp đều hỗ trợ một triệu đồng. Một số địa phương thưởng từ 20 đến 300 triệu đồng cho xã, phường duy trì tỷ lệ cao các cặp vợ chồng sinh đủ hai con nhiều năm liên tiếp.
Riêng tại TP HCM, sau gần hai năm triển khai, thành phố đã hỗ trợ hơn 9.000 phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi, từ chính sách ban đầu mức hỗ trợ 3 triệu đồng đến nay là 5 triệu đồng mỗi trường hợp. Hồ sơ đăng ký được hỗ trợ vẫn tiếp tục được các địa phương tiếp nhận và con số dự kiến còn tăng.
Theo ông Phạm Chánh Trung, Chi cục trưởng Dân số TP HCM, điều đáng ghi nhận không chỉ là số lượng người được hỗ trợ mà còn ở thông điệp thành phố chia sẻ trách nhiệm với các gia đình trẻ trong việc sinh và nuôi dạy con, trong bối cảnh mức sinh liên tục ở mức rất thấp nhiều năm qua.
"Mức hỗ trợ 5 triệu đồng không thể bù đắp toàn bộ chi phí sinh và nuôi con, nhưng đây là sự ghi nhận, động viên thiết thực của chính quyền đối với những gia đình lựa chọn sinh đủ hai con", ông nói.
Cần "nhiều hơn một khoản thưởng"
Tuy nhiên, theo ông Phạm Chánh Trung, qua nhiều khảo sát, quyết định sinh con hiện nay không còn phụ thuộc chủ yếu vào thu nhập mà chịu tác động đồng thời của nhiều yếu tố kinh tế, xã hội và lối sống. Đối với TP HCM, áp lực lớn nhất là chi phí nhà ở, giáo dục, chăm sóc sức khỏe và nuôi dạy con ngày càng cao; áp lực cạnh tranh việc làm, mong muốn phát triển sự nghiệp, quỹ thời gian dành cho gia đình hạn chế, trong khi hệ thống dịch vụ chăm sóc trẻ vẫn chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu. Bên cạnh đó, nhiều người trẻ lựa chọn kết hôn muộn, ưu tiên phát triển bản thân hoặc chỉ muốn sinh một con để bảo đảm chất lượng cuộc sống.
Theo ông, mức sinh thấp hiện nay không còn là vấn đề riêng của ngành dân số mà phản ánh những thay đổi về điều kiện kinh tế - xã hội, vì vậy giải pháp cũng phải mang tính tổng thể và lâu dài.
Đồng quan điểm, ông Mai Xuân Phương, nguyên Phó vụ trưởng Truyền thông - Giáo dục, Tổng cục Dân số (nay là Cục Dân số), cho rằng nhiều chính sách hiện nay vẫn thiên về khen thưởng hơn là hỗ trợ an sinh. Quyết định sinh thêm một đứa trẻ phụ thuộc vào hàng loạt yếu tố như giá nhà, học phí, việc làm, hệ thống nhà trẻ, thời gian nghỉ thai sản và chi phí nuôi dưỡng kéo dài nhiều năm. Vì vậy, nếu muốn khuyến sinh bền vững, chính sách cần chuyển từ hỗ trợ mang tính động viên sang giảm bớt những gánh nặng mà các gia đình phải đối mặt trong quá trình nuôi dạy con.
Từ thưởng tiền đến hệ sinh thái nuôi con
Một trong những chính sách đang được kỳ vọng tạo khác biệt là đề xuất hỗ trợ hằng tháng cho trẻ từ khi sinh đến 36 tháng tuổi, đồng thời hỗ trợ chi phí nuôi dưỡng, ăn trưa mầm non và các gói khuyến khích gia đình sinh đủ hai con. Song song đó, vợ chồng sinh đủ hai con cũng được đề xuất ưu tiên mua, thuê hoặc thuê mua nhà ở xã hội nhằm giảm bớt gánh nặng nhà ở - một trong những nguyên nhân khiến nhiều gia đình ngại sinh thêm con.
Theo ông Trung, khác với khoản thưởng một lần, trợ cấp hằng tháng sẽ tập trung vào ba năm đầu đời của trẻ - giai đoạn gia đình phát sinh nhiều chi phí nhất như dinh dưỡng, chăm sóc sức khỏe, tiêm chủng và gửi trẻ. Quan trọng hơn, chính sách này tạo cảm giác Nhà nước đồng hành lâu dài với các gia đình, thay vì chỉ hỗ trợ tại thời điểm sinh con.
Dù vậy, kinh nghiệm quốc tế cho thấy tiền không phải yếu tố quyết định duy nhất. Theo ông Trung, lời giải căn cơ là xây dựng một môi trường để người trẻ cảm thấy yên tâm kết hôn, sinh con và nuôi dạy con, với việc làm ổn định, thu nhập đủ sống, nhà ở phù hợp, dịch vụ chăm sóc trẻ thuận tiện, môi trường làm việc thân thiện với gia đình và sự chia sẻ trách nhiệm giữa Nhà nước, doanh nghiệp và toàn xã hội. Điều này gắn với chữ trách nhiệm khi có con mà người trẻ đang hướng đến.
Ông Phương đề xuất Trung ương xây dựng một "sàn chính sách", quy định rõ đối tượng và mức hỗ trợ tối thiểu trên phạm vi cả nước, trong khi địa phương được phép nâng mức hỗ trợ theo khả năng ngân sách. Đối với những địa phương khó khăn, ngân sách Trung ương nên có cơ chế hỗ trợ để bảo đảm tính công bằng trong tiếp cận chính sách. Điều này tránh tình trạng cùng một chính sách, người dân tỉnh này được hưởng còn tỉnh khác thì không; nơi hỗ trợ cao, nơi hỗ trợ rất thấp hoặc không triển khai.
Sau nhiều thập kỷ theo đuổi mục tiêu giảm sinh, Việt Nam đang bước vào giai đoạn hoàn toàn mới khi dùng các chính sách an sinh để khuyến khích người dân sinh đủ hai con. Nhưng như nỗi băn khoăn của chị Lan, điều quyết định không nằm ở khoản thưởng vài triệu đồng, mà là niềm tin rằng họ có thể nuôi dạy con trong một môi trường ổn định, nơi gánh nặng ấy không chỉ do từng gia đình tự xoay xở.
Lê Phương - Lê Nga