Tái hiện chợ Đồn xưa tại vùng 'Đà Lạt của Phú Yên'

Trong hai ngày 29 và 30-8, đông đảo người dân và du khách đã đến không gian cây Cộng, thôn Vân Hòa, xã Vân Hòa để tham dự phiên chợ Đồn xưa do UBND xã này tổ chức. Tham gia phiên chợ với những gian hàng được dựng lại, bày bán nông sản, thực phẩm khô cùng nhiều món ăn đặc trưng như gà nấu lá dít, lá sắn kho..., nhiều người đã tìm lại được một phần ký ức xa xưa.

Gợi lại phiên chợ Đồn một thời nhộn nhịp

Cao nguyên Vân Hòa nằm ở độ cao khoảng 400m, có khí hậu mát mẻ, được ví như "Đà Lạt thu nhỏ". Những năm gần đây, người dân địa phương chuyển sang làm du lịch, đưa cảnh quan, nông nghiệp và văn hóa bản địa trở thành những sản phẩm phục vụ du khách.

Góp mặt trong số hàng trăm người dân và du khách ở phiên chợ Đồn được địa phương phục dựng, ông Lê Trung Nguyên, người dân xã Vân Hòa, cho biết từ nhỏ ông đã được ông bà kể về chợ Đồn, nay chứng kiến khu chợ được tái hiện, ông và nhiều người dân địa phương rất vui mừng.

"Theo lời ông bà, cha mẹ tôi, thì ngày xưa chợ Đồn rất nhộn nhịp, bán theo phiên. Người ta cưỡi ngựa chở hàng đến chợ buôn bán. Người từ dưới đồng bằng thì mang cá mặn, muối lên để đổi lấy chuối, mít, mì của người dân trên này" - ông Nguyên kể lại.

Ông Nguyên nói có thể quy mô chợ Đồn được tái hiện hôm nay khác ngày xưa, nhưng việc dựng lại tên chợ và tổ chức bày bán đã gợi được ký ức về chợ xưa của vùng đất quanh năm mát mẻ, ôn hòa này.

Với du khách, phiên chợ Đồn không chỉ là nơi thưởng thức những sản vật địa phương, mà còn giúp hình dung rõ hơn về đời sống của cư dân Vân Hòa qua nhiều thế hệ.

"Không gian chợ giúp tôi hình dung rõ hơn đời sống của người dân ngày trước. Đây cũng là cách hay để người trẻ biết quê hương mình từng có một khu chợ với lịch sử lâu đời", chị Trần Thị Sương, du khách phường Tuy Hòa, Đắk Lắk, nói.

Vì sao có tên gọi chợ Đồn?

Theo tư liệu địa phương, tên gọi chợ Đồn xuất hiện từ thời Pháp, gắn với một đồn được xây dựng gần chợ. Chợ cũ nằm cách ngã ba khoảng 100m, có mặt bằng rộng, thuộc vùng ba xã Sơn Xuân, Sơn Long, Sơn Định (cũ). Dần dần, phố xá hình thành, thu hút người Việt và người gốc Hoa đến sinh sống, buôn bán.

Mỗi tháng, chợ họp 9 phiên, trở thành nơi giao thương giữa miền ngược và miền xuôi. Không chỉ là một địa điểm buôn bán, khu chợ này còn đi vào thơ ca địa phương.

Sau đó chiến tranh khiến người dân ly tán, chợ dần trở nên hoang vắng. Sau hòa bình, tuyến đường An Mỹ - Vân Hòa (ĐT 643) được mở rộng, giao thông thuận lợi hơn, hoạt động mua bán sầm uất. Tuy nhiên, vị trí giao thông mới không còn trùng với khu chợ cũ.

Ông Phan Thanh Bình, một nhà nghiên cứu lịch sử tại Phú Yên, cho biết từ thời mở đất, lập phủ Phú Yên, khu vực này từng có Bảo Phước Sơn - một đồn được đắp bằng đất, vừa làm nhiệm vụ phòng thủ, vừa nằm trên tuyến giao thương, kết nối với hai tiểu quốc Thủy Xá và Hỏa Xá để tiến lên vùng Tây Nguyên.

Cùng với đó, triều Nguyễn từng có chính sách thu nhận một bộ phận người Hoa đến cư trú, lập nghiệp. Với sự tháo vát trong làm ăn, buôn bán, họ cùng người Việt và các tộc người bản địa góp phần xây dựng Vân Hòa ngày càng phồn thịnh, trù phú.

Trong hai cuộc kháng chiến, đặc biệt thời kỳ chống Mỹ, Vân Hòa trở thành căn cứ địa cách mạng. Khu vực chợ Đồn giữ vai trò như một tổng kho, kết nối hàng hóa từ vùng giải phóng đến vùng tạm chiếm do chính quyền Sài Gòn kiểm soát. Tỉnh ủy Phú Yên cũng đặt tổng kho dự trữ chiến lược tại Vân Hòa.

"Chợ Đồn là một trong những ngôi chợ cổ đã hình thành từ thời mở đất cho tới ngày hôm nay. Việc tái hiện lại chợ Đồn chính là cách chúng ta giữ được "hồn cốt" của văn hóa, tìm lại hương vị xưa và đi ngược về lịch sử để làm sáng tỏ những giá trị truyền thống trong thời đại mới", ông Bình nhận xét.

Ông Phạm Quốc Hoàng - Phó chủ tịch UBND xã Vân Hòa - cho hay việc tái hiện chợ Đồn nhằm phát huy truyền thống văn hóa, đồng thời tạo thêm sản phẩm du lịch cho địa phương. Xã dự kiến sẽ duy trì tổ chức chợ hằng tháng, kết nối với các điểm tham quan và di tích lịch sử trong khu vực.