Ranh giới giữa sáng tạo và tôn trọng văn hóa truyền thống các dân tộc

Từ câu chuyện trên, phóng viên Báo Tin tức và Dân tộc có cuộc trao đổi với Thạc sĩ, chuyên gia văn hóa Hà Trung, Phó Trưởng khoa Văn hóa nghệ thuật, Trường Cao đẳng Lào Cai, về ranh giới giữa sáng tạo nghệ thuật và việc sử dụng các yếu tố văn hóa truyền thống sao cho đúng, phù hợp và tôn trọng văn hóa Thái.

Từ góc độ văn hóa, ông đánh giá thế nào về việc Phương Mỹ Chi sử dụng khăn Piêu trong hình ảnh quảng bá?

Câu chuyện Phương Mỹ Chi sử dụng khăn Piêu để tạo điểm nhấn cho trang phục đang nhận được nhiều ý kiến, nhất là phản ứng từ đồng bào Thái. Khăn Piêu là một biểu tượng văn hóa tốt đẹp của người Thái Đen, không đơn thuần là một mảnh vải hay phụ kiện làm đẹp, mà gắn với đời sống, phong tục, thẩm mỹ và bản sắc của cộng đồng.

Điểm chưa phù hợp, theo tôi, là việc đặt một biểu tượng văn hóa vào vị trí không đúng với cách sử dụng truyền thống. Khăn Piêu vốn được đội trên đầu, nhưng lại được đưa xuống cuốn ở hông, che phía trước vùng nhạy cảm của cơ thể. Khi một vật phẩm có vị trí, công năng và ý nghĩa nhất định bị chuyển sang vị trí hoàn toàn khác, dù mục đích chỉ là sáng tạo hình ảnh, vẫn dễ tạo cảm giác phản cảm, khiến cộng đồng sở hữu văn hóa cảm thấy bị xúc phạm.

Nghệ thuật cần sáng tạo và văn hóa truyền thống cũng không phải thứ bất biến, nhưng càng là những biểu tượng có tính nhận diện cao thì người sáng tạo càng cần hiểu rõ nguồn gốc, công năng, ý nghĩa và quy tắc sử dụng trước khi cách điệu. Không thể chỉ vì một vật phẩm đẹp về hình thức mà coi nó như chất liệu trang trí đơn thuần.

Theo tôi, khi sử dụng chất liệu văn hóa truyền thống trong sáng tạo nghệ thuật cần lưu ý ba nguyên tắc.

Thứ nhất, phải hiểu đúng về văn hóa trước khi sáng tạo từ văn hóa. Người nghệ sĩ cần biết vật phẩm đó là gì, thuộc về cộng đồng nào, được sử dụng trong hoàn cảnh nào, mang ý nghĩa gì và có những giới hạn nhất định nào trong cách sử dụng. Khi chưa hiểu đầy đủ mà đã cách điệu, rất dễ dẫn đến những cách thể hiện thiếu phù hợp.

Thứ hai, phải tôn trọng ngữ cảnh văn hóa. Khi đưa một biểu tượng truyền thống sang không gian nghệ thuật mới, việc thay đổi cách thể hiện là có thể chấp nhận, nhưng không nên làm mất đi giá trị, ý nghĩa và những chuẩn mực vốn gắn với biểu tượng đó. Sáng tạo cần tạo ra cách tiếp cận mới, chứ không nên khiến công chúng hiểu sai hoặc cảm thấy giá trị văn hóa bị xem nhẹ.

Thứ ba, cần tham vấn những người am hiểu và gắn bó trực tiếp với văn hóa đó. Điều này đặc biệt cần thiết với những biểu tượng mang tính đặc trưng, dễ nhận diện. Nếu ê-kíp có sự trao đổi với những người am hiểu văn hóa Thái ngay từ quá trình xây dựng hình ảnh, những điểm chưa phù hợp có thể được nhận diện và điều chỉnh sớm, qua đó hạn chế những tranh luận không đáng có.

Sáng tạo nghệ thuật không đồng nghĩa với việc có thể sử dụng các yếu tố văn hóa theo bất kỳ cách nào. Ranh giới giữa sáng tạo và phản cảm đôi khi nằm ở cách chúng ta hiểu và ứng xử với một giá trị văn hóa. Nếu chỉ xem văn hóa là chất liệu để làm đẹp cho sản phẩm, người sáng tạo rất dễ sử dụng tùy tiện. Nhưng nếu nhìn đó là những giá trị được cộng đồng gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ, cách tiếp cận sẽ thận trọng, sâu sắc và có trách nhiệm hơn.

Khăn Piêu có ý nghĩa như thế nào trong đời sống văn hóa của người Thái, thưa ông?

Khăn Piêu có ý nghĩa sâu sắc trong đời sống của người Thái Đen ở Tây Bắc. Đây là vật dụng để đội đầu, che mưa nắng và tôn thêm vẻ đẹp duyên dáng của người phụ nữ Thái, nhưng còn mang nhiều tầng ý nghĩa.

Đó là vật đính ước, trao duyên của nam nữ thanh niên, thể hiện lòng chung thủy của vợ chồng. Trong tang lễ, khi vợ hoặc chồng qua đời, người ta cắt đôi một chiếc khăn, một nửa dùng để che mặt cho người đã mất, nửa còn lại người ở lại giữ. Khi người ở lại qua đời, nửa khăn ấy được dùng để nối lại với quan niệm để hai người có thể tìm thấy nhau ở thế giới bên kia. Đây là ý nghĩa sâu sắc và thiêng liêng trong đời sống tâm linh của người Thái Đen.

Khăn Piêu còn được sử dụng trong các nghi lễ như Sên Bản, Sên Mường và những nghi lễ tâm linh khác. Trong cưới hỏi, khăn Piêu có thể trở thành của hồi môn, là món quà cô dâu dành cho cha mẹ, họ hàng bên nhà chồng, thể hiện sự khéo léo và đảm đang.

Trước đây, thêu được một chiếc khăn Piêu đẹp không chỉ thể hiện đôi bàn tay khéo léo mà còn là một trong những tiêu chí đánh giá sự chăm chỉ, đảm đang và phẩm hạnh của người con gái. Vì vậy, khăn Piêu không chỉ là vật dụng hay đồ trang sức mà được làm ra bằng công sức, tình cảm và gắn với nhiều dấu mốc quan trọng trong đời người.

Tuy nhiên, khi đưa một vật phẩm văn hóa ra khỏi không gian sinh hoạt truyền thống thì càng cần hiểu nó trước khi sáng tạo. Khăn Piêu có thể được cầm trên tay để múa, khoác trên vai, đội trên đầu hoặc làm điểm nhấn của trang phục. Nhưng nếu đưa vào những vị trí, động tác hoặc hình ảnh không phù hợp với quan niệm của người Thái, ý nghĩa của nó có thể bị thay đổi.

Vì vậy, vấn đề không phải có được sáng tạo với khăn Piêu hay không, mà là sáng tạo đến đâu và có hiểu giới hạn văn hóa của nó hay không. Nếu sử dụng đúng ngữ cảnh, sân khấu, MV hay truyền thông có thể trở thành cách kể câu chuyện văn hóa Thái đẹp hơn, giúp công chúng hiểu và trân trọng hơn.

Đâu là ranh giới giữa cách điệu nghệ thuật và làm sai lệch yếu tố văn hóa, thưa ông?

Cách điệu để biểu diễn không phải điều cấm kỵ. Có thể cách tân khăn Piêu, sử dụng màu sắc, kích thước, cách phối hoặc biến nó thành điểm nhấn cho trang phục để phù hợp với ngôn ngữ nghệ thuật.

Nhưng ranh giới nằm ở sự hiểu biết. Cách tân trên một chất liệu văn hóa trước hết phải hiểu chất liệu đó là gì, có ý nghĩa như thế nào và được cộng đồng sử dụng ra sao. Với khăn Piêu, đây không chỉ là phụ kiện làm đẹp mà còn gắn với trang phục truyền thống, kỹ thuật thêu, tình cảm, đời sống và những giá trị được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Người làm nghệ thuật cần phân biệt rõ giữa “lấy cảm hứng từ văn hóa” và “đại diện cho văn hóa”. Nếu lấy một chi tiết vốn có ý nghĩa cụ thể, tách khỏi bối cảnh, thay đổi quá mạnh rồi gắn cho nó một ý nghĩa khác mà không giải thích, thì có nguy cơ làm sai lệch hình ảnh và bản sắc văn hóa.

Cách tân là quyền của nghệ thuật, nhưng không có nghĩa muốn đặt yếu tố văn hóa ở đâu, sử dụng thế nào cũng được. Điều quan trọng nhất là sự tôn trọng, hiểu biết và không tạo ra hình ảnh khiến chính cộng đồng sở hữu văn hóa hiểu sai về bản sắc của họ.

Ê-kíp cho biết đã nghiên cứu, tham vấn chuyên môn. Theo ông, cần nghiên cứu thế nào để tránh khoảng cách với cộng đồng?

Có thể ê-kíp đã tìm hiểu và tham vấn, nhưng vấn đề là tìm hiểu đến đâu và tham vấn đúng người hay chưa.

Văn hóa của người Thái ở Việt Nam rất đa dạng. Không phải nhóm Thái nào cũng có cách sử dụng trang phục và khăn Piêu giống nhau. Kiểu khăn Piêu thường được biết đến gắn khá rõ với văn hóa Thái Đen; ngay trong cộng đồng Thái Đen, khăn Piêu ở từng vùng cũng có những đặc điểm, hoa văn và cách trang trí khác nhau.

Vì vậy, khi đưa một chất liệu văn hóa vào sản phẩm nghệ thuật, không chỉ dừng ở việc “có chuyên gia tư vấn” mà phải tìm đúng người am hiểu chất liệu đó, đúng nhóm cộng đồng và đúng bối cảnh văn hóa.

Bên cạnh các nhà nghiên cứu, tôi cho rằng nên có sự tham gia của những người đang thực hành văn hóa. Với khăn Piêu, có thể tham vấn các nghệ nhân, phụ nữ Thái Đen trực tiếp thêu và sử dụng khăn. Họ không chỉ biết hình thức bên ngoài mà còn hiểu cách sử dụng, hoàn cảnh và những ý nghĩa được cộng đồng trao truyền.

Theo tôi, một quy trình nghiên cứu văn hóa tốt cần đi từ “tìm hiểu” đến “đối thoại” và cuối cùng là “kiểm chứng lại với cộng đồng”. Sau khi ê-kíp nghiên cứu và xây dựng hình ảnh, cũng nên đưa cách thể hiện đó trở lại cho những người thuộc chính cộng đồng văn hóa xem và góp ý

Đây không nên được xem là bước “đối phó” với phản ứng dư luận mà phải trở thành một phần của quá trình sáng tạo. Càng sử dụng chất liệu văn hóa của một cộng đồng càng cần tôn trọng tính đa dạng, đặc thù và tiếng nói của chính cộng đồng đó.

Khi nào việc tham vấn trực tiếp cộng đồng đặc biệt cần thiết?

Theo tôi, việc tham vấn trực tiếp những người am hiểu văn hóa và cộng đồng sở hữu rất cần thiết khi đưa chất liệu văn hóa dân tộc vào sản phẩm nghệ thuật, đặc biệt với những yếu tố có tính biểu tượng cao như trang phục truyền thống, nghi lễ, tín ngưỡng hoặc những chất liệu mà người sáng tạo không thực sự am hiểu.

Tham vấn không phải để hạn chế sáng tạo mà giúp nghệ sĩ sáng tạo đúng hơn, sâu hơn và tôn trọng văn hóa hơn. Nếu đã sử dụng văn hóa của một cộng đồng thì lắng nghe chính cộng đồng ấy là điều tối thiểu nên làm.

Việc sử dụng khăn Piêu sai vị trí, sai mục đích làm tổn thương văn hóa đồng bào Thái không phải chuyện mới. Trong bối cảnh truyền thông mở, một hình ảnh không phù hợp có thể lan truyền rất nhanh và ảnh hưởng đến hình ảnh của nghệ sĩ.

Phương Mỹ Chi còn trẻ và bạn ấy rất yêu văn hóa dân tộc. Tôi hy vọng đây chỉ là một sự cố chứ không phải cố tình. Nếu bạn ấy lắng nghe, cầu thị và nghiêm túc tìm hiểu, tôi tin sẽ rút được kinh nghiệm để tiếp tục làm nghệ thuật và nhận được sự yêu mến của công chúng.

Ông có lời khuyên gì với nghệ sĩ, nhà thiết kế và các ê-kíp sáng tạo khi khai thác chất liệu văn hóa truyền thống?

Tôi nghĩ các bạn trẻ làm nghệ thuật trước hết phải có tình yêu với văn hóa dân tộc. Nhưng yêu thôi chưa đủ, mà phải tìm hiểu cho đúng, cho sâu và đặc biệt tôn trọng cộng đồng sở hữu văn hóa đó.

Khi đưa chất liệu văn hóa truyền thống vào âm nhạc, thời trang hay sân khấu, các bạn hoàn toàn có quyền sáng tạo, cách tân để gần gũi hơn với công chúng. Nhưng sáng tạo không có nghĩa là được phép làm sai lệch những giá trị cốt lõi.

Với những biểu tượng văn hóa đặc trưng như khăn Piêu, trước khi sử dụng cần tìm hiểu nó có ý nghĩa gì, được sử dụng như thế nào, trong hoàn cảnh nào và quan trọng nhất là người sở hữu văn hóa đó nhìn nhận ra sao.

Tôi cho rằng các nghệ sĩ, nhà thiết kế và ê-kíp sáng tạo nên coi việc tìm hiểu, tham vấn văn hóa là một phần của quá trình sáng tạo, chứ không phải đến khi có tranh cãi mới đi giải thích. Khi nghiên cứu kỹ và đối thoại đủ sâu, sản phẩm nghệ thuật không những tránh được hiểu lầm mà còn có cơ hội kể câu chuyện văn hóa một cách chân thực và có chiều sâu hơn.

Văn hóa dân tộc là nguồn chất liệu quý để nghệ thuật sáng tạo và lan tỏa, nhưng đó không phải một món phụ kiện để chúng ta muốn đặt ở đâu cũng được. Muốn đưa văn hóa đến gần hơn với công chúng thì trước hết phải hiểu, trân trọng và đặt nó đúng vị trí.

Sáng tạo có thể làm văn hóa đẹp hơn trong mắt công chúng, giúp những giá trị truyền thống đến gần hơn với thế hệ trẻ. Nhưng điều quan trọng là đừng để sự sáng tạo của mình làm tổn thương những người đã gìn giữ văn hóa ấy qua nhiều thế hệ.

Xin trân trọng cảm ơn ông!