Quảng Ninh tính chuyện dùng những “hố khổng lồ” từng khai thác than để làm du lịch: Có nơi dự kiến thành hồ chứa 20 triệu m3 nước, ý tưởng đã được chuẩn bị cách đây 20 năm

Câu chuyện này được Chủ tịch UBND tỉnh Bùi Văn Khắng nhắc tới tại cuộc làm việc giữa lãnh đạo tỉnh Quảng Ninh và Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam.

Nhắc đến Quảng Ninh, phần lớn du khách sẽ nghĩ tới mặt nước xanh của Vịnh Hạ Long, những bãi biển nối dài hay không gian tâm linh trên núi Yên Tử. Thế nhưng phía sau bức tranh ấy còn có một cảnh quan hoàn toàn khác, được tạo nên bởi lịch sử khai thác than lâu đời: những tầng khai trường khoét sâu vào lòng đất, các bãi thải rộng lớn và những moong mỏ có diện tích lên tới hàng chục hecta.

Khi hoạt động khai thác tại một số khu vực lần lượt kết thúc, những không gian từng gắn với “vàng đen” đang đứng trước một câu hỏi mới: sau khi hoàn thành nhiệm vụ sản xuất, chúng có thể trở thành gì?

Câu chuyện này được nhắc lại tại cuộc làm việc giữa lãnh đạo tỉnh Quảng Ninh và Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) ngày 17/9/2026. Theo Cổng TTĐT Quảng Ninh, Chủ tịch UBND tỉnh Bùi Văn Khắng đề nghị TKV nghiên cứu khai thác hiệu quả những giá trị sau khai thác mỏ, trong đó có việc chuyển đổi, tận dụng một số hạ tầng và không gian mỏ phù hợp để phát triển du lịch.

Đề xuất này mở ra một cách nhìn khác về những “hố khổng lồ” vốn được xem là dấu tích còn lại sau quá trình khai thác than của địa phương nổi tiếng với biệt danh "đất mỏ".

Một lòng moong rộng gần 100 ha có thể trở thành hồ nước

Moong 917 tại khu vực Hà Khánh là một trong những ví dụ dễ hình dung nhất.

Theo thông tin từ Cổng TTĐT Quảng Ninh, hoạt động khai thác tại đây đã kết thúc từ ngày 31/12/2022. Sau nhiều năm khai thác lộ thiên, khu vực để lại một lòng moong rộng khoảng 94,5 ha, tức gần 1 triệu m², với độ sâu khoảng 150 m.

Thay vì lấp kín toàn bộ khoảng không gian khổng lồ ấy, phương án được lựa chọn là giữ lại lòng moong để cải tạo thành hồ chứa nước ngọt. Theo kế hoạch đã được công bố, khu vực sẽ được chỉnh sửa các sườn tầng, làm hệ thống thoát nước, tạo vành đai an toàn, trồng cây và phục hồi cảnh quan. Khi hoàn thành, hồ được dự kiến có dung tích khoảng 20 triệu m³ nước. 

Quá trình xanh hóa vẫn đang tiếp diễn. Đầu năm 2026, Công ty Tuyển than Hòn Gai tiếp tục trồng cây dọc đường nội bộ và bờ tầng phía moong 917. Kế hoạch trong năm là trồng hơn 16.000 cây trên diện tích trên 3 ha quanh khu vực này.

Một lòng moong từng được đào sâu để lấy than vì thế đang dần mang diện mạo khác: mặt nước thay cho khai trường, cây xanh phủ dần những bờ tầng và một phần không gian công nghiệp cũ được trả lại cho cảnh quan.

Đáng chú ý, trong bài viết về tiềm năng du lịch mỏ cuối năm 2025, Cổng TTĐT Quảng Ninh đã nhắc tới các moong than, bãi thải sau hoàn nguyên, hồ nước hình thành từ khai trường và không gian hầm lò như những chất liệu có thể phát triển du lịch di sản công nghiệp.

Cho đến thời điểm hiện tại, moong 917 hiện chưa phải một điểm du lịch và cũng chưa mở cửa đón khách. Nhưng chính quá trình chuyển đổi đang diễn ra tại đây cho thấy những không gian sau khai thác không nhất thiết chỉ kết thúc bằng việc san lấp và đóng cửa.

Câu chuyện du lịch vùng mỏ đã được đặt ra từ 20 năm trước

Điều thú vị là ý tưởng đưa đặc trưng của ngành than vào trải nghiệm dành cho du khách thực tế không mới ở Quảng Ninh.

Từ năm 2006, ngành du lịch địa phương cùng các doanh nghiệp lữ hành và Công ty Than Hà Tu đã tiến hành khảo sát, bàn phương án xây dựng tuyến tham quan chuyên đề tại vùng mỏ. Khi ấy, du khách được kỳ vọng có thể tới các khai trường, quan sát hoạt động khai thác và tìm hiểu cuộc sống của những người thợ mỏ.

Theo Báo Sài Gòn Giải Phóng thời điểm đó, đây được xem là một hướng tạo thêm sản phẩm mới cho Quảng Ninh bên cạnh Vịnh Hạ Long. Tuy nhiên, kế hoạch chưa phát triển thành một sản phẩm du lịch ổn định.

Mười năm sau, vào năm 2016, ý tưởng này lại được nối tiếp. Một đoàn khảo sát với sự tham gia của gần 30 doanh nghiệp du lịch đã tới các khu vực như khai trường Cao Sơn, Đèo Nai và cơ sở đào tạo nghề của ngành than để tìm hiểu khả năng xây dựng tour trải nghiệm. Những lần thử nghiệm ấy cho thấy vùng mỏ từ lâu đã được nhìn nhận không chỉ bằng giá trị công nghiệp. Điều thay đổi sau 20 năm nằm ở chính “đối tượng” của du lịch mỏ. 

Nếu trước đây, câu chuyện chủ yếu là đưa khách vào xem một mỏ đang hoạt động, thì hiện nay, Quảng Ninh đang có thêm một hướng khác: tìm cách sử dụng chính những không gian đã hoàn thành vai trò khai thác.

Khi dấu tích công nghiệp trở thành một phần của hành trình du lịch

Cùng với moong 917, Quảng Ninh đang dần hình thành thêm những không gian hậu khai khoáng khi các diện khai thác lộ thiên kết thúc hoặc được hoàn nguyên.

Đó không chỉ là những lòng moong sâu. Các bãi thải được phủ xanh, hệ thống đường vận tải mỏ, tầng khai trường, công trình công nghiệp, máy móc cũ hay những di tích gắn với lịch sử ngành than đều có thể kể một câu chuyện riêng về vùng đất này.

Ở nhiều quốc gia, những nhà máy, hầm mỏ hay khu công nghiệp cũ sau khi ngừng hoạt động đã trở thành bảo tàng, công viên và điểm trải nghiệm. Với Quảng Ninh, lợi thế còn nằm ở việc ngành than không phải một phần lịch sử xa lạ, mà đã trở thành một phần bản sắc của vùng đất và đời sống của nhiều thế hệ người dân.

Tuy nhiên, để những “hố khổng lồ” thực sự trở thành điểm đến, khoảng cách từ ý tưởng tới thực tế vẫn còn dài. Các khu vực hậu khai thác phải được đánh giá kỹ về ổn định địa chất, nguy cơ sạt lở, chất lượng môi trường, hệ thống thoát nước và đặc biệt là an toàn cho du khách. Những nơi vẫn còn hoạt động khai thác cũng cần được tách biệt hoàn toàn với tuyến tham quan.

Bởi vậy, đề xuất mới của Quảng Ninh chưa có nghĩa những moong than sẽ sớm xuất hiện trên bản đồ du lịch. Nhưng nó cho thấy một thay đổi đáng chú ý trong cách nhìn về những gì còn lại sau khai khoáng.