Phục hồi giếng cổ Chăm 2.000 năm tuổi theo tư liệu của người Pháp công bố năm 1940

Ngày 10-8, Văn phòng UBND tỉnh Quảng Trị cho hay tỉnh vừa phê duyệt quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích Hệ thống khai thác và xử lý nước (14 giếng cổ) xã Cồn Tiên.

Giếng cổ 2.000 năm chảy không ngừng

Quy hoạch có quy mô 427,8ha, gồm 10,42ha khu vực bảo vệ di tích và 417,38ha vùng đệm nhằm bảo vệ các yếu tố tự nhiên có ảnh hưởng trực tiếp đến các giếng cổ như địa tầng, mạch nước ngầm, thảm thực vật. Thời gian quy hoạch trong giai đoạn 2026 - 2035, tầm nhìn đến năm 2050.

Hệ thống khai thác nước cổ ở khu vực Gio An xưa gồm khoảng 30 giếng, trong đó 14 giếng tiêu biểu đã được công nhận là di tích quốc gia từ năm 2001. Các công trình được tạo nên chủ yếu bằng đá tổ ong xếp lớp, 3 dạng gồm giếng máng, giếng ao và giếng bi.

Điểm đặc biệt của hệ thống này là tận dụng các mạch nước ngầm để tạo dòng nước tự chảy. Từ những thế kỷ đầu Công nguyên, cư dân bản địa Chămpa được cho là đã xây dựng hệ thống khai thác hệ thống dẫn nước này.

Sau hàng nghìn năm tồn tại, hệ thống giếng cổ đang đối mặt với nhiều tác động như bị bê tông hóa, sạt lở đất, khai thác nước ngầm...

Định hướng của tỉnh Quảng Trị là biến hệ thống giếng cổ thành một sản phẩm du lịch văn hóa - lịch sử đặc trưng của xã Cồn Tiên. Du khách có thể tham quan, tìm hiểu kỹ thuật trị thủy của cư dân cổ, trải nghiệm nghề trồng rau liệt, chế tác đá, văn hóa cộng đồng và sản xuất nông nghiệp.

Các điểm giếng cổ cũng được kết nối với những di tích khác trong khu vực, đồng thời kết hợp du lịch sinh thái, nông nghiệp và cộng đồng nhằm kéo dài thời gian lưu trú của du khách.

Khôi phục yếu tố gốc từ tư liệu người Pháp

Một trong những nội dung đáng chú ý của quy hoạch là phục hồi các giếng dựa trên hình ảnh, bản vẽ và tư liệu khảo sát của nhà khảo cổ học người Pháp Madeleine Colani.

Năm 1940, bà đã công bố những tư liệu này trong công trình Emploi de la pierre en des temps reculés: Annam, Indonésie, Assam. Những hình ảnh này trở thành nguồn tư liệu quan trọng để trả lại tính nguyên gốc.

Cụ thể, phục hồi giếng Dưới theo ảnh tư liệu của người Pháp. Giếng hiện nay từng được hiện đại hóa vào năm 1964 và năm 2020 bằng việc xây dựng lại bằng đá hộc, khiến hình dạng di tích gốc bị biến đổi.

Phương án mới sẽ phục hồi giếng cùng hệ thống đường dẫn nước ra cánh đồng rau liệt và ruộng lúa, sân đường lát đá tự nhiên, cầu cạn và cảnh quan xung quanh.

Quy hoạch cũng đề xuất tu bổ, phục hồi 4 giếng gồm Lội, Phường, Họong và giếng Một Máng.

11 giếng khác gồm Gái I, Gái II, Côi, Búng, Trạng, Đào, Pheo, Ông, Bà, Gai và Máng cũng được tu bổ, phục hồi do đã xuống cấp hoặc có những sai lệch khi đối chiếu với ảnh tư liệu của người Pháp.

Theo quy hoạch, việc bảo tồn không chỉ tập trung vào từng giếng riêng lẻ mà phải giữ được cả hệ thống khai thác và dẫn nước cổ.

Việc phục hồi theo những hình ảnh được ghi lại từ khoảng một thế kỷ trước được kỳ vọng giúp Quảng Trị trả lại diện mạo chân thực hơn cho một hệ thống thủy lợi cổ độc đáo, phát huy di sản thành sản phẩm du lịch.