Phụ nữ làm việc ngoài trời chờ “bệ đỡ” an sinh

Thời tiết cực đoan không chỉ bào mòn sức khỏe mà còn tước đi sinh kế của người lao động ngoài trời, đặc biệt là phụ nữ mang thai và người lớn tuổi. Các chuyên gia nhận định, đã đến lúc phải thay đổi cách tiếp cận: Chuyển từ khắc phục hậu quả sang chủ động dựng “tấm khiên” an sinh xã hội để bảo vệ nhóm đối tượng dễ bị tổn thương này.

Phía sau nỗi lo cơm áo

Hàng ngày, bà Ngân (58 tuổi, ngụ quận Bình Thạnh, TPHCM) vẫn đẩy xe đi thu gom phế liệu. Áp lực mưu sinh và chi phí cho con gái học cao đẳng khiến bà phải bám đường bất kể nắng mưa. Hoàn cảnh của bà Ngân phản ánh thực trạng chung của nhóm lao động tự do tại TPHCM. Bán hàng rong, mua ve chai, chạy xe công nghệ hay làm công nhân xây dựng - họ là lực lượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi thời tiết nhưng phần lớn không có hợp đồng lao động hay các chế độ bảo vệ đi kèm.

PGS-TS Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đời sống và Xã hội (SocialLife), cho biết khảo sát của viện với trên 400 lao động ngoài trời tại các đô thị lớn ở nước ta như Hà Nội, Đà Nẵng, TPHCM và Cần Thơ cho thấy, 74,5% lao động bị giảm thu nhập do thời tiết cực đoan.

Trong số này, người bán hàng rong là nhóm chịu tác động nặng nề nhất. 79,5% người được khảo sát cho biết gặp vấn đề sức khỏe do thời tiết, trong đó bệnh hô hấp, bệnh liên quan đến nhiệt, tim mạch và huyết áp - đây là những nhóm phổ biến. Đáng chú ý, 58,8% người lao động làm việc vào khoảng 10-14 giờ, khi nhiệt độ thường cao nhất trong ngày. Hơn 68% người làm từ 8 đến hơn 12 tiếng mỗi ngày ngoài trời.

Theo PGS-TS Nguyễn Đức Lộc, người lao động ngoài trời đang phải đối mặt với nỗi lo thường trực: họ biết thời tiết cực đoan làm giảm sức khỏe và thu nhập nhưng không dám nghỉ làm, không dám chi tiền khám chữa bệnh hoặc đầu tư cho các biện pháp thích ứng. Trong nhóm này, phụ nữ có mức độ dễ tổn thương hơn so với nam giới. Với phụ nữ, áp lực sức khỏe còn đi kèm trách nhiệm chăm sóc gia đình và nhu cầu tiếp tục làm việc để có thu nhập.

BS.CK2 Lê Công Thuyên, Phó Trưởng khoa Cấp cứu, Bệnh viện Thống Nhất (TPHCM), cho biết, làm việc dưới trời nắng gắt có nguy cơ sốc nhiệt, mất nước và rối loạn điện giải cấp tính. Trong khi mưa lớn dễ gây hạ thân nhiệt, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng đường hô hấp; thì ô nhiễm khói bụi mịn lại kích hoạt các đợt bùng phát hen suyễn, viêm phế quản và làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch.

Ngoài ra, phụ nữ lớn tuổi, phụ nữ mang thai hoặc người mắc bệnh nền có cơ chế bù trừ sinh học rất yếu: phụ nữ mang thai dễ tụt huyết áp gây ngất xỉu và giảm tưới máu nuôi thai nhi; người lớn tuổi bị suy giảm phản xạ khát và khả năng điều hòa thân nhiệt nên dễ rơi vào sốc nhiệt âm thầm; còn người có bệnh nền tim mạch, huyết áp hay đái tháo đường rất dễ bị quá tải tuần hoàn, kích hoạt đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim cấp khi cơ thể chịu stress nhiệt.

Bác sĩ Lê Công Thuyên khuyến cáo, khám sức khỏe thường niên là bắt buộc, đặc biệt cần tầm soát chức năng tim mạch, hô hấp và thận để loại trừ các nguy cơ tiềm ẩn trước khi lao động nặng nhọc.

Hàng ngày, người lao động phải chủ động bù nước kèm điện giải từng ngụm nhỏ sau mỗi 15-20 phút, mặc đồ bảo hộ thoáng khí chống tia cực tím, chia nhỏ thời gian nghỉ trong bóng mát vào khung giờ đỉnh điểm (11-14 giờ), và cần đến ngay cơ sở y tế nếu xuất hiện các dấu hiệu báo động như hoa mắt, lú lẫn, da khô nóng bừng hoặc đau thắt ngực.

Cần chính sách đặc thù

Luật gia Ung Thị Xuân Hương, Phó Chủ tịch Hội Nữ trí thức TPHCM, Chủ tịch Hội Luật gia TPHCM, cho rằng pháp luật Việt Nam hiện đã có nhiều quy định bảo vệ lao động nữ, từ thai sản, khám sức khỏe, an toàn vệ sinh lao động đến chống phân biệt đối xử. Tuy nhiên, các quyền lợi này chủ yếu gắn với quan hệ lao động chính thức và “khoảng trống lớn” nằm ở nhóm phụ nữ làm việc tự do ngoài trời.

Bà Hương kiến nghị, TPHCM cần nghiên cứu một nhóm chính sách đặc thù dành cho lao động ngoài trời, trong đó phụ nữ là nhóm cần được ưu tiên. Một trong những vấn đề nên tính đến là giới hạn thời gian làm việc khi thời tiết vượt ngưỡng an toàn, ví dụ nhiệt độ trên 38oC.

Bà đề xuất nghiên cứu quy định giảm giờ hoặc chuyển sang công việc trong nhà khi nhiệt độ ngoài trời quá cao, nhưng vẫn bảo đảm thu nhập đối với lao động thuộc diện áp dụng. Lao động nữ mang thai hoặc nuôi con nhỏ dưới 12 tháng cũng cần được ưu tiên chuyển sang môi trường làm việc trong mát hoặc giảm thời gian làm việc.

Với các đơn vị sử dụng lao động ngoài trời, bà Hương đề xuất có nhà vệ sinh phù hợp cho nữ, nước sạch và trang phục bảo hộ chống tia UV, thấm hút mồ hôi, phù hợp với vóc dáng nữ giới. Đồng thời, Nhà nước cần hỗ trợ mức đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm y tế cao hơn cho lao động nữ làm công việc tự do ngoài trời; thiết lập gói hỗ trợ tài chính từ ngân sách hoặc quỹ công đoàn để trợ cấp ốm đau, thai sản; tạo điều kiện thuê hoặc mua nhà ở xã hội.

Ngoài ra, cần thực hiện nghiêm túc các quy định hiện hành trong Bộ luật Lao động về lao động nữ, và tăng mức phạt tiền đối với doanh nghiệp ép buộc lao động nữ làm việc ngoài trời quá giờ trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt.

Những đề xuất này có điểm giao với định hướng mới của TPHCM. Tháng 7-2026, UBND TPHCM ban hành Quyết định 4167/QĐ-UBND về Đề án “Phát triển quan hệ lao động tại TPHCM giai đoạn 2026 - 2031”. Đề án đặt mục tiêu mở rộng an sinh tới lao động phi chính thức, nghiên cứu hỗ trợ thêm mức đóng BHXH tự nguyện cho người thu nhập thấp và triển khai bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp theo hình thức tự nguyện cho người không có quan hệ lao động ổn định.

“Với những quy định của Luật Phát triển đô thị, TPHCM cần tiên phong nghiên cứu để quy định và áp dụng các chính sách đặc thù đối với lao động làm việc ngoài trời nói chung và đặc biệt là lao động nữ làm việc ngoài trời nói riêng”, bà Hương nhìn nhận.

PGS-TS Nguyễn Đức Lộc cho rằng, chính sách cũng cần chuyển từ cách tiếp cận khắc phục sau khi rủi ro xảy ra sang chủ động đồng hành, tạo điều kiện để người lao động thích ứng, theo tinh thần vị nhân sinh, lấy con người cụ thể làm trung tâm.

Nghiên cứu của nhóm ông đề xuất 6 nhóm giải pháp: xây dựng không gian làm việc an toàn; phát triển hệ thống cảnh báo sớm dành cho lao động ngoài trời; tăng cường bảo hiểm vi mô và bảo hiểm thời tiết; hỗ trợ đào tạo, đa dạng hóa sinh kế; xây dựng hệ thống bảo trợ xã hội toàn diện; và bảo đảm người lao động được tham gia vào quá trình hoạch định chính sách với tư cách chủ thể.

DIỄM MI