Phân vai và tăng cường kết nối

Chuyển 29 xã thành phường xác lập đúng tính chất đô thị của địa bàn, đồng thời đặt ra yêu cầu đổi mới quản trị, phân vai và tăng cường kết nối để mỗi phường phát huy lợi thế riêng, trở thành một mắt xích trong cấu trúc phát triển chung của TPHCM.

Thay đổi chuẩn quản trị

Cần nhìn nhận đúng rằng xã và phường đều là đơn vị hành chính cấp xã, có thẩm quyền quản lý nhà nước cơ bản tương đương. Vì vậy, lên phường không mặc nhiên làm tăng thẩm quyền hay nguồn lực. Nếu chỉ đổi tên, tổ chức lại bộ máy mà không đổi mới quản trị và quy hoạch, hiệu quả phát triển khó chuyển biến.

Tuy nhiên, duy trì mô hình xã đối với địa bàn đã đô thị hóa sẽ tạo độ vênh giữa thực tiễn và phương thức quản trị, đồng thời gây khó cho việc định vị trong cấu trúc siêu đô thị. Chuyển thành phường tạo điều kiện để địa phương được định vị rõ hơn trong cấu trúc phát triển chung, với các vai trò công nghiệp đô thị, logistics cảng biển, du lịch hoặc dịch vụ sinh thái; qua đó nâng chuẩn hạ tầng, tổ chức không gian và dịch vụ công phù hợp với tốc độ đô thị hóa.

Vì vậy, giá trị cốt lõi của việc lên phường là tạo sự thống nhất giữa tính chất đô thị đã hình thành với mô hình quản trị. Chính quyền phường phải quản lý một không gian có mật độ dân cư, tài sản và hoạt động kinh tế cao, với yêu cầu phức tạp hơn về quy hoạch, kiến trúc, xây dựng, nhà ở, giao thông, môi trường và hạ tầng kỹ thuật.

Lên phường không tạo ra những công việc hoàn toàn mới, nhưng đặt các công việc ấy trong một chuẩn mực cao hơn. Địa phương phải chuyển từ quản lý địa bàn sang quản trị quá trình đô thị hóa; từ xử lý từng vụ việc sang dự báo và tổ chức phát triển; từ tư duy khép kín trong ranh giới hành chính sang phối hợp trong mạng lưới đô thị thống nhất.

Điều đó đòi hỏi đội ngũ cán bộ phải được nâng cao năng lực về quy hoạch, đất đai, xây dựng, môi trường, quản lý dự án và dữ liệu. Phân cấp phải đi cùng nhân lực, ngân sách, công nghệ và trách nhiệm giải trình, tránh tình trạng giao thêm nhiệm vụ nhưng không bảo đảm điều kiện thực hiện.

Xử lý các điểm nghẽn giữa địa bàn giáp ranh

Việc chuyển 29 xã đủ điều kiện thành phường diễn ra trong bối cảnh TPHCM mới được hình thành trên cơ sở hợp nhất TPHCM, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu. Không gian mới hội tụ thế mạnh tài chính, thương mại, dịch vụ, khoa học công nghệ của khu vực trung tâm; công nghiệp và công nghiệp hỗ trợ của Bình Dương; cảng biển, logistics, năng lượng và du lịch biển của Bà Rịa - Vũng Tàu. Nếu được phân vai và kết nối hợp lý, các lợi thế này sẽ hợp thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh, từ nghiên cứu, sản xuất đến thị trường quốc tế.

Trong cấu trúc đó, các phường mới không nên phát triển theo một mô hình giống nhau. Những địa bàn thuộc vành đai công nghiệp có thể đảm nhận chức năng công nghiệp đô thị, tập trung vào công nghiệp công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ, dịch vụ kỹ thuật và nhà ở cho người lao động.

Những địa bàn gắn với cảng biển, đường vành đai, đường cao tốc và các đầu mối vận tải có thể phát triển theo hướng logistics cảng biển, ưu tiên kho vận thông minh, trung tâm phân phối, chế biến sau cảng và dịch vụ xuất nhập khẩu. Các phường ven biển có thể phát triển đô thị du lịch, nghỉ dưỡng và kinh tế đêm. Những khu vực có sông nước, rừng và không gian xanh nên phát triển dịch vụ sinh thái, nông nghiệp công nghệ cao, đồng thời giữ vai trò cân bằng môi trường cho toàn đô thị.

Việc phân vai giúp từng địa bàn phát triển đúng lợi thế, bổ trợ cho nhau; đồng thời hạn chế tình trạng phát triển trùng lặp, cạnh tranh nguồn lực và đầu tư dàn trải. Tuy nhiên, khả năng liên kết không đến từ tên gọi, mà từ quy hoạch thống nhất, hạ tầng liên thông và cơ chế điều phối hiệu quả. Thành phố cần chuyển từ quy hoạch theo địa giới cũ sang quy hoạch theo chức năng và chuỗi giá trị. Quy hoạch đô thị, sử dụng đất, công nghiệp, cảng biển, logistics, du lịch và nhà ở phải được rà soát trong một tổng thể thống nhất.

Hạ tầng giao thông phải trở thành trục tổ chức không gian phát triển. Các tuyến vành đai, đường cao tốc, đường sắt và đường thủy phải kết nối khu công nghiệp, cảng biển, sân bay và trung tâm dịch vụ. Bên cạnh đó, cần xử lý các điểm nghẽn giữa những địa bàn giáp ranh, bởi một đoạn kết nối yếu có thể làm giảm hiệu quả của cả hành lang kinh tế.

Cùng với hạ tầng giao thông là hạ tầng số. Dữ liệu về đất đai, dân cư, quy hoạch, đầu tư, giao thông và môi trường phải được chuẩn hóa, cập nhật và dùng chung. Cơ chế phân bổ ngân sách cũng cần ưu tiên các dự án có sức lan tỏa, phục vụ nhiều địa bàn và mở đường cho đầu tư xã hội, thay vì chia đều nguồn lực theo địa giới.

Không phải lên phường mới được phát triển mà khi lên phường, địa phương phải được định vị rõ hơn và quản trị sự phát triển theo một chuẩn mực cao hơn. Khi từng phường đảm nhận đúng vai trò, được kết nối bằng hạ tầng và cơ chế điều phối chung, lợi thế riêng mới có thể chuyển hóa thành sức mạnh chung của TPHCM.

Thước đo của việc chuyển xã thành phường là chất lượng sống và cơ hội phát triển của người dân. Mỗi phường mới cần có chương trình chuyển đổi đô thị cụ thể về giao thông, thoát nước, trường học, y tế, nhà ở, cây xanh và không gian công cộng theo quy mô dân số tương lai. Đồng thời, phải hỗ trợ đào tạo nghề, chuyển đổi sinh kế và kết nối việc làm để người dân tham gia vào những ngành kinh tế mới.

TS HUỲNH THANH ĐIỀN