Mưa lũ cực đoan đặt ra yêu cầu mới với an toàn hồ, đập

Theo Cục Quản lý xây dựng và Công trình thủy lợi, trong tổng số 6.734 hồ chứa hiện có 4 hồ quan trọng đặc biệt, 906 hồ lớn, 1.540 hồ vừa và 4.284 hồ nhỏ. Có 235 hồ chứa có cửa van điều tiết lũ. Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý 4 hồ quan trọng đặc biệt gồm Cửa Đạt, Ngàn Trươi, Tả Trạch và Dầu Tiếng; các hồ còn lại do địa phương quản lý; trong đó có 8 hồ chứa liên tỉnh đã được Bộ phân quyền cho địa phương quản lý.

Việc bảo đảm an toàn đập, hồ chứa luôn nhận được sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, Chính phủ, các bộ, ngành, địa phương và người dân; hệ thống văn bản quy phạm pháp luật từng bước được hoàn thiện. Tuy nhiên, thực tế quản lý, vận hành vẫn còn nhiều khó khăn, nhất là trong điều kiện thời tiết xuất hiện những đợt mưa, lũ có cường độ lớn và bất thường.

Một trong những hạn chế hiện nay là việc quan trắc khí tượng thủy văn chuyên dùng tại các hồ chứa chưa đáp ứng yêu cầu. Mật độ trạm quan trắc còn thấp; nhiều hồ nằm ở khu vực không có sóng viễn thông, gây khó khăn cho việc lắp đặt và truyền dữ liệu từ các thiết bị quan trắc tự động. Trong khi đó, các đơn vị vận hành hồ chủ yếu dựa vào bản tin dự báo của cơ quan khí tượng thủy văn quốc gia hoặc khu vực. Do phạm vi dự báo còn rộng, việc xác định chính xác lượng mưa trên lưu vực từng hồ để phục vụ quyết định vận hành vẫn gặp khó khăn.

Đáng lưu ý, phần lớn hồ chứa thủy lợi vừa và nhỏ được xây dựng từ những năm 1970-1980. Sau 30-40 năm khai thác, nhiều công trình chưa được bảo trì, sửa chữa thường xuyên, trong khi hồ sơ thiết kế, tài liệu kỹ thuật và thông tin về lưu vực, vùng hạ du không đầy đủ hoặc bị thất lạc. Tình trạng bồi lắng lòng hồ cũng khiến dung tích thực tế của một số hồ không còn phản ánh đúng thông số ban đầu. Đây là những yếu tố làm gia tăng nguy cơ mất an toàn khi xảy ra mưa lũ cực đoan.

Bên cạnh đó, năng lực quản lý tại một số hồ do cấp xã quản lý còn hạn chế, cán bộ chưa được đào tạo đầy đủ về chuyên môn, nghiệp vụ quản lý, khai thác đập, hồ chứa nước.

Theo báo cáo của các địa phương, các hồ chứa thủy lợi lớn, có dung tích trên 3 triệu m3, cơ bản đang bảo đảm an toàn. Tuy nhiên, số hồ bị hư hỏng chủ yếu tập trung ở nhóm hồ vừa và nhỏ, trong đó khoảng 182 hồ vừa và 314 hồ nhỏ chưa có nguồn vốn để sửa chữa, nâng cấp. Đây là nhóm công trình cần đặc biệt lưu ý trong mùa mưa bão, bởi nếu không được xử lý kịp thời, sự cố có thể trực tiếp đe dọa tính mạng và tài sản của người dân vùng hạ du.

Ông Phan Tiến An, Trưởng phòng An toàn đập và Hồ chứa nước, Cục Quản lý xây dựng và Công trình thủy lợi cho rằng, các địa phương cần chủ động bố trí nguồn lực để sửa chữa, nâng cấp những công trình hư hỏng, xuống cấp nghiêm trọng, có nguy cơ mất an toàn cao. Đồng thời, cần nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo mưa lũ, từng bước hướng tới vận hành hồ chứa theo diễn biến thực tế; kiện toàn tổ chức quản lý, khai thác đập, hồ chứa; tăng cường đào tạo, tập huấn và phổ biến các quy định về an toàn đập.

Trong điều kiện mưa lũ cực đoan ngày càng khó lường, việc vận hành hồ cần linh hoạt hơn, dựa trên diễn biến thực tế. Theo Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, cần rà soát quy trình vận hành hồ chứa, cập nhật các nội dung chỉ đạo tại Kết luận số 213-KL/TW ngày 21/11/2025 của Ban Bí thư về tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 42-CT/TW, ngày 24/3/2020 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng ngừa, ứng phó, khắc phục hậu quả thiên tai và Nghị quyết số 12/2026/NQ-CP ngày 31/3/2026 của Chính phủ về thực hiện một số giải pháp cấp bách trong quản lý an toàn đập, hồ chứa nước.

Trong đó, hồ chứa cần được vận hành theo diễn biến mưa, lũ thực tế; ưu tiên dành dung tích hữu ích để thực hiện nhiệm vụ cắt giảm lũ cho hạ du; điều hành mực nước trước lũ theo các kịch bản mưa, lũ lớn, cực đoan nhằm tối đa hóa dung tích phòng lũ. Đồng thời, nghiên cứu sử dụng một phần dung tích phòng lũ từ mực nước dâng bình thường đến mực nước lũ thiết kế để cắt, giảm lũ cho hạ du.

Cùng với đó là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, đặc biệt tại các hồ chứa lớn có cửa van; lắp đặt thiết bị quan trắc khí tượng thủy văn chuyên dùng và thiết bị quan trắc công trình để theo dõi kịp thời các biến động bất thường, phục vụ quyết định vận hành.

Ông Phan Tiến An cho rằng, đối với các hồ chứa có cửa van điều tiết lũ, trước mỗi đợt mưa lớn cần xây dựng kịch bản vận hành theo ba giai đoạn. Trước lũ, phải kiểm tra công trình, khắc phục ngay các hư hỏng; tổ chức trực ban 24/24 giờ, theo dõi chặt diễn biến thời tiết, chủ động hạ mực nước hồ để tạo dung tích đón lũ theo quy trình. Trước khi xả lũ, phải thông báo kịp thời cho chính quyền và người dân vùng hạ du.

Trong lũ, các đơn vị vận hành phải thường xuyên cập nhật lượng mưa, dự báo mưa lũ và mực nước hạ du để điều chỉnh phương án phù hợp, vừa bảo đảm an toàn công trình, vừa giảm thiểu nguy cơ cho vùng hạ du và khai thác hiệu quả nguồn nước. Công tác trực ban, kiểm tra công trình phải được duy trì 24/24 giờ, đồng thời sẵn sàng phương án “4 tại chỗ” khi xảy ra sự cố.

Sau lũ, cần kiểm tra toàn diện hiện trạng công trình, kịp thời phát hiện và khắc phục hư hỏng, tổ chức tổng kết, rút kinh nghiệm và điều chỉnh phương án vận hành. Nếu dự báo tiếp tục có mưa lũ, phải chủ động hạ mực nước, tạo dung tích đón lũ tiếp theo.