Giải pháp chuyển dịch xanh, nâng tầm cạnh tranh quốc gia

Nhiều năm qua, dòng vốn đầu tư nước ngoài (FDI) và bức tranh xuất khẩu của Việt Nam luôn đối mặt với  áp lực của bộ tiêu chuẩn ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) và cam kết trung hòa carbon (Net Zero). Các tập đoàn đa quốc gia khi thiết lập cứ điểm sản xuất đều đặt yêu cầu tiên quyết về việc sử dụng năng lượng tái tạo. Nếu không đáp ứng được, nguy cơ chuỗi cung ứng dịch chuyển sang các quốc gia khác là hiện hữu.

Trong bối cảnh đó, Nghị định số 80/2024/NĐ-CP của Chính phủ quy định về cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) đã chính thức tháo gỡ điểm nghẽn này. Cơ chế cho phép khách hàng lớn được trực tiếp ký hợp đồng mua điện từ các nhà máy năng lượng tái tạo thông qua đường dây kết nối riêng hoặc qua lưới điện quốc gia, từ đó xóa bỏ thế độc quyền, tạo ra thị trường năng lượng minh bạch và linh hoạt.

Đánh giá về tính thời điểm của chính sách, TS. Nguyễn Quốc Việt, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách (VEPR), nhận định, cơ chế DPPA là một bước đột phá lớn về tư duy thể chế. Việc ban hành nghị định này không chỉ đáp ứng đúng 'điểm rơi' nhu cầu của các nhà đầu tư quốc tế, mà còn phát đi tín hiệu mạnh mẽ về cam kết của Chính phủ trong định hướng phát triển bền vững. Đây là điểm cộng tuyệt đối để Việt Nam giành lợi thế trong cuộc đua thu hút dòng vốn FDI xanh trên toàn cầu.

Không chỉ là "nam châm" hút dòng vốn ngoại, DPPA còn là chiếc phao cứu sinh cho các doanh nghiệp sản xuất nội địa. Khi Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu (EU) và các quy định sinh thái ngày càng siết chặt, hàm lượng năng lượng xanh đã trở thành thước đo sinh tử. Sản phẩm dù có giá thành rẻ đến đâu, nếu sản xuất từ nguồn điện hóa thạch phát thải cao, sẽ lập tức bị đánh thuế carbon và đánh mất hoàn toàn lợi thế cạnh tranh.

Việc chủ động mua điện trực tiếp từ dự án năng lượng tái tạo giúp doanh nghiệp sở hữu chứng chỉ năng lượng tái tạo (REC) - "tấm giấy thông hành" hợp lệ để hàng hóa Việt Nam tự tin vượt qua hàng rào kỹ thuật của EU, Mỹ hay Nhật Bản.

Từ góc nhìn của một ngành thâm dụng năng lượng, ông Trương Văn Cẩm, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS) thẳng thắn chia sẻ, đối tác nhập khẩu hiện nay yêu cầu sự minh bạch tuyệt đối về nguồn gốc năng lượng. Việc áp dụng DPPA giúp các nhà máy dệt nhuộm, may mặc của Việt Nam chủ động được nguồn cung điện xanh, tối ưu hóa chi phí dài hạn và giữ vững các đơn hàng lớn. Mua điện xanh giờ đây không còn là trào lưu, mà chính là bài toán sống còn để bảo vệ thị phần.

Dù là một bước tiến lịch sử, hành trình đưa DPPA vào thực tiễn sản xuất vẫn phải đối mặt với những rào cản kỹ thuật nhất định. Thách thức lớn nhất hiện nay nằm ở sức chịu tải của hệ thống truyền tải điện quốc gia và cơ chế định giá phân phối. Khi hàng loạt giao dịch DPPA được kích hoạt, áp lực điều độ hệ thống sẽ tăng cao, đòi hỏi sự nâng cấp mạnh mẽ về hạ tầng lưới điện thông minh.

Phân tích về điểm nghẽn này, PGS.TS Bùi Xuân Hồi, Chuyên gia kinh tế năng lượng, nhấn mạnh, hành lang pháp lý đã mở, nhưng để DPPA thực sự cất cánh, hạ tầng truyền tải và năng lực điều độ hệ thống điện phải đi trước một bước. Cần có cơ chế tài chính hỗ trợ nâng cấp lưới điện, tránh tình trạng có điện xanh nhưng không thể truyền tải. Đồng thời, biểu giá dịch vụ hệ thống cần được thiết kế công khai, minh bạch để doanh nghiệp có thể lập phương án tài chính chuẩn xác.

Có thể thấy, cơ chế DPPA không đơn thuần là một quy định của ngành điện, mà là sự giao thoa giữa tư duy đổi mới thể chế và khát vọng chuyển dịch xanh của nền kinh tế.