Đưa doanh nghiệp Việt vào chuỗi giá trị

VN phải hình thành hệ sinh thái liên kết giữa doanh nghiệp lớn và nhỏ, nâng cao năng lực và từng bước làm chủ chuỗi giá trị cũng như kết nối nguồn lực quốc tế với nội lực nền kinh tế, nhằm kiến tạo năng lực phát triển mới.

Từ "tồn tại" đến tham gia chuỗi giá trị

Doanh nghiệp (DN) Việt ngày càng khẳng định vị thế và thương hiệu ra thế giới. Thế nhưng, trong bối cảnh sức chống chịu của khu vực DN nhỏ và siêu nhỏ, vốn chiếm đến 98% tổng số, ngày càng yếu đi trước những biến động của thị trường vẫn là vấn đề đáng lo ngại. 7 tháng tính từ đầu năm 2026, cả nước có khoảng 155.300 DN rút lui khỏi thị trường, tăng 7,6% so với cùng kỳ. Ở chiều ngược lại, gần 187.200 DN thành lập mới và quay trở lại hoạt động, tăng 7,5%. Như vậy, bình quân mỗi tháng vẫn có khoảng 22.200 DN rời thị trường, cho thấy sức ép sàng lọc và khả năng chống chịu của khu vực DN vẫn rất lớn.

Đáng chú ý, không ít DN phải thu hẹp hoạt động, ngừng kinh doanh hoặc rời khỏi thị trường do khả năng tiếp cận vốn, mặt bằng sản xuất, công nghệ và thị trường còn hạn chế. Số DN rút lui chủ yếu tập trung ở khu vực nhỏ và siêu nhỏ. Thực tế này đặt ra yêu cầu không chỉ hỗ trợ DN vượt qua khó khăn trước mắt, mà phải tạo dựng một hệ sinh thái liên kết giữa DN nhỏ với lớn, giúp DN có thị trường, có đầu ra và từng bước nâng cao năng lực để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Chuyên gia kinh tế, PGS-TS Nguyễn Thường Lạng, Viện Thương mại và kinh tế quốc tế (Trường ĐH Kinh tế quốc dân), cho rằng DN Việt không thể mãi hài lòng với vai trò "mắt xích" gia công thuần túy, mà phải từng bước vươn lên trở thành đối tác chiến lược, có năng lực tham gia quản trị chuỗi giá trị và đáp ứng các yêu cầu phát triển bền vững. Theo ông Lạng, VN đang đứng trước cơ hội lớn khi chuỗi cung ứng toàn cầu tái cấu trúc sâu sắc. Bởi sau hơn hai thập niên hội nhập, VN đã trở thành một trung tâm sản xuất quan trọng, nhưng sự đóng góp của các nhà cung ứng nội địa vào những chuỗi giá trị toàn cầu vẫn còn khiêm tốn. Vì thế, dư địa để DN Việt nâng vị thế còn rất lớn, nếu biết tận dụng sự dịch chuyển của dòng vốn và sự thay đổi của chuỗi cung ứng quốc tế.

"Điểm đáng chú ý là chuỗi cung ứng hiện nay không còn đơn thuần là quan hệ mua - bán giữa các DN với nhau mà đang chuyển thành những hệ sinh thái liên kết phức hợp. Trong hệ sinh thái đó, lợi thế về giá rẻ không còn đủ để giữ chân đối tác. DN muốn đứng vững phải chứng minh được sự tin cậy, khả năng thích ứng, chất lượng ổn định và năng lực đồng hành lâu dài. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực nội sinh của DN Việt. Muốn có hệ sinh thái DN nội, phải hình thành những DN đầu tàu trong từng ngành, từng lĩnh vực. Đây không chỉ là câu chuyện quy mô, mà là khả năng tạo thị trường, đặt ra tiêu chuẩn và kéo theo mạng lưới DN nhỏ và vừa cùng phát triển", PGS-TS Nguyễn Thường Lạng nêu quan điểm.

Trong một chuỗi giá trị đó, DN lớn có thể đóng vai trò hạt nhân, từ đó hình thành mạng lưới các nhà cung ứng nội địa ở nhiều tầng khác nhau. Khi DN đầu tàu mở rộng sản xuất, phát triển sản phẩm hoặc vươn ra thị trường quốc tế, nhu cầu về nguyên liệu, linh kiện, logistics, công nghệ, dịch vụ và các sản phẩm hỗ trợ cũng tạo ra dư địa cho hàng trăm, hàng nghìn DN vệ tinh tham gia. Điểm quan trọng là sự dẫn dắt này phải tạo ra cơ hội nâng cấp cho DN nhỏ, thay vì chỉ đặt họ ở vị trí gia công với biên lợi nhuận thấp. DN đầu chuỗi có thể hỗ trợ nhà cung ứng nâng tiêu chuẩn chất lượng, chuyển giao công nghệ, chia sẻ yêu cầu thị trường và cùng phát triển sản phẩm. Qua đó, DN nhỏ có thể từng bước chuyển từ nhà cung ứng cấp thấp lên các công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn.

Tạo ra một thế hệ DN nội có khả năng đi lên trong chuỗi từ nhà cung ứng cấp thấp lên nhà cung ứng cấp cao, từ gia công sang sản xuất sản phẩm có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng lớn, tiến tới làm chủ sản phẩm, thương hiệu và thị trường. Đây cũng là tinh thần quan trọng trong cách tiếp cận mới về đầu tư nước ngoài.

TS Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội

Thúc đẩy liên kết, tạo hệ sinh thái cho DN Việt

Các chuyên gia kinh tế có chung quan điểm, để nâng cao sức cạnh tranh cho DN, đặc biệt là nhóm DN nhỏ và vừa, thì việc liên kết, tạo ra hệ sinh thái cộng đồng là con đường tất yếu. Việc liên kết đó cần thực hiện bao gồm giữa DN trong nước với DN có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) và giữa các DN trong nước với nhau. TS Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, nhấn mạnh: Điều quan trọng nhất đối với DN Việt là phải xây dựng được chuỗi giá trị của mình, với sự dẫn dắt của các DN lớn trong nước để tránh việc không thể cứ yếu là rời thị trường, ngưng hoạt động... "Nền kinh tế cần sự dìu nhau để cùng phát triển và lớn mạnh. Mục tiêu cuối cùng không nên chỉ là trở thành nhà cung ứng cho DN FDI, mà phải từng bước hình thành những chuỗi giá trị toàn cầu do DN Việt nắm vai trò dẫn dắt. Tạo ra một thế hệ DN nội có khả năng đi lên trong chuỗi từ nhà cung ứng cấp thấp lên nhà cung ứng cấp cao, từ gia công sang sản xuất sản phẩm có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng lớn, tiến tới làm chủ sản phẩm, thương hiệu và thị trường. Đây cũng là tinh thần quan trọng trong cách tiếp cận mới về đầu tư nước ngoài. Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài nêu chủ trương rất rõ, trọng tâm không còn đơn thuần là thu hút vốn mà hướng tới nâng cao năng lực DN trong nước và tăng cường liên kết với khu vực FDI", ông Hiếu dẫn chứng.

PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình, Viện trưởng Viện Phát triển chính sách ĐH Quốc gia TP.HCM, cũng nhận định điểm mới rất quan trọng của Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị là thay đổi căn bản cách tiếp cận đối với kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài là từ "thu hút vốn" sang "thu hút để tạo năng lực cho nền kinh tế VN". Nghị quyết yêu cầu chuyển từ thu hút đầu tư theo địa giới hành chính sang cụm ngành, chuỗi giá trị và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, đồng thời coi chuyển giao công nghệ, tỷ lệ nội địa hóa, liên kết với DN trong nước và giá trị gia tăng tạo ra tại VN là những tiêu chí quan trọng để đánh giá dự án FDI. Điều này rất quan trọng bởi lâu nay nền kinh tế VN vẫn tồn tại tình trạng có thể gọi là "hai khu vực chạy song song": khu vực FDI hội nhập rất sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, trong khi phần lớn DN trong nước, đặc biệt là DN nhỏ và vừa vẫn đứng ngoài. Vì vậy, thành công của chính sách FDI trong giai đoạn mới không chỉ đo bằng số vốn đăng ký hay số dự án, mà phải đo bằng số DN VN trưởng thành lên cùng với FDI. Song song đó, việc hình thành hệ sinh thái của DN Việt để cùng phát triển là vấn đề rất quan trọng. Bởi một nền kinh tế mạnh không thể chỉ có những DN lớn mạnh riêng lẻ; phía sau DN lớn phải là hàng trăm, hàng nghìn công ty vừa và nhỏ cùng phát triển.

"Điểm yếu lâu nay của DN trong nước là "đông nhưng chưa thành hệ sinh thái". DN nhỏ mua bán với nhau chưa nhiều, liên kết sản xuất còn lỏng lẻo, DN lớn chưa thực sự đóng vai trò "đầu tàu" kéo DN nhỏ vào chuỗi cung ứng. Tôi cho rằng phải chuyển từ tư duy "hỗ trợ DN nhỏ tồn tại" sang "giúp DN nhỏ lớn lên". DN nhỏ không nhất thiết phải trở thành một tập đoàn lớn, nhưng phải có thể trở thành một DN chuyên môn hóa rất sâu, làm một linh kiện, một công nghệ hoặc một dịch vụ đạt chuẩn quốc tế và trở thành mắt xích không thể thiếu trong chuỗi giá trị", PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình nêu ý kiến.

Xây dựng hệ sinh thái DN nội theo đặc thù từng ngành

Trong điện tử, công nghệ, các công ty lớn có thể dẫn dắt mạng lưới DN sản xuất linh kiện, thiết kế, phần mềm và dịch vụ kỹ thuật; lĩnh vực dệt may, da giày cần hình thành chuỗi từ nguyên phụ liệu, thiết kế, sản xuất đến logistics và thương hiệu, giảm sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu... Các DN lớn không chỉ là người mua hàng của DN nhỏ, mà phải trở thành kiến trúc sư, dẫn dắt của hệ sinh thái ngành. Nhà nước tạo môi trường và chính sách kết nối; DN lớn tạo thị trường và tiêu chuẩn, DN nhỏ và vừa tham gia, đồng thời nâng cấp năng lực. Khi các mắt xích cùng phát triển, giá trị tạo ra sẽ được giữ lại nhiều hơn trong nền kinh tế.

PGS-TS Nguyễn Thường Lạng, Viện Thương mại và kinh tế quốc tế (Trường ĐH Kinh tế quốc dân)

Khuyến khích liên kết, nâng năng lực của DN Việt

Để nâng vị thế của DN Việt trong chuỗi giá trị hay thúc đẩy sự liên kết trong hệ sinh thái với đối tác ngoại, theo TS Phan Đức Hiếu, thay vì chỉ xây dựng những cơ chế ưu đãi, VN cần chủ động xây dựng lực lượng DN trong nước đủ mạnh để hấp thụ công nghệ, tiêu chuẩn, quản trị và thị trường từ các tập đoàn lớn, đồng thời từng bước tạo dựng chuỗi giá trị của chính mình. Việc này không thể chỉ trông chờ vào sự tự nguyện của DN mà cần có chính sách đủ sức khuyến khích cả hai phía. Trong nước, trọng tâm là nâng năng lực về công nghệ, quản trị, chất lượng và tiêu chuẩn để đáp ứng yêu cầu của các tập đoàn FDI. Ở chiều ngược lại, cần có cơ chế khuyến khích DN FDI chủ động tìm kiếm, phát triển và sử dụng nhà cung ứng VN, trong đó ưu đãi phải gắn với kết quả đầu ra thực tế, thay vì ưu đãi mang tính hình thức.

Một giải pháp quan trọng khác là xây dựng khâu trung gian kết nối và tạo niềm tin giữa hai khu vực. Nhiều DN FDI khó tìm được DN Việt đáp ứng yêu cầu, trong khi DN Việt lại thiếu thông tin và cơ chế bảo chứng để tiếp cận các tập đoàn lớn. Vì vậy, cần phát huy vai trò của các hiệp hội DN, chính quyền địa phương và nghiên cứu hình thành các định chế chuyên trách làm đầu mối kết nối, hỗ trợ và giám sát cam kết trong giai đoạn đầu.

Dẫn kinh nghiệm tại Đài Loan (Trung Quốc), nơi chính quyền thành lập Trung tâm Phát triển hiệp lực DN (Corporate Synergy Development Center - CSD) nhằm kết nối các DN, ông Phan Đức Hiếu phân tích, mô hình này, cơ quan trung gian không chỉ làm nhiệm vụ giới thiệu, tìm kiếm đối tác mà còn bảo chứng niềm tin và hỗ trợ giám sát việc thực hiện cam kết giữa các bên trong giai đoạn đầu. Đây là khâu quan trọng bởi nhiều DN FDI có xu hướng lựa chọn những nhà cung ứng đã hợp tác lâu năm, trong khi DN Việt khó chứng minh năng lực và tạo dựng niềm tin để bước vào chuỗi.

"VN có thể nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về các trung tâm kết nối DN, qua đó hình thành cơ chế để FDI và DN trong nước tìm được đúng đối tác, cùng nâng cấp năng lực và từng bước xây dựng quan hệ hợp tác ổn định, thay vì những giao dịch ngắn hạn", TS Phan Đức Hiếu đề xuất.

PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình lại dẫn Nghị quyết 10 đặt ra những mục tiêu rất cụ thể: Đến năm 2030, tỷ lệ nội địa hóa bình quân trong các ngành công nghiệp chủ lực đạt 45 - 50%; khoảng 10.000 DN trong nước tham gia chuỗi giá trị, chuỗi cung ứng của DN FDI. Đây là một bước tiến lớn vì liên kết DN FDI - DN Việt từ chỗ là mục tiêu mang tính khuyến khích đang trở thành một chỉ tiêu phát triển có thể đo lường được. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, cần chuyển từ chính sách "kết nối DN" sang "chính sách phát triển nhà cung cấp VN". Nhà nước cần phối hợp với Samsung, Intel, LG, Toyota, Bosch, Foxconn, các tập đoàn lớn… xác định cụ thể họ cần linh kiện, vật liệu, dịch vụ gì; tiêu chuẩn kỹ thuật ra sao; sau đó lựa chọn DN VN có tiềm năng và hỗ trợ về vốn, công nghệ, quản trị chất lượng, chuyển đổi số, tiêu chuẩn ESG và nhân lực.

Thực tế chứng minh cách làm này có hiệu quả. Chương trình phát triển nhà cung cấp do Bộ Công thương phối hợp với Samsung triển khai đã góp phần đưa số DN trong nước là nhà cung cấp cấp 1 và cấp 2 trong chuỗi Samsung từ 25 đơn vị năm 2014 lên 306 công ty cuối năm 2023. Như vậy, đầu tư nước ngoài có thể trở thành một "trường học công nghiệp" rất lớn cho DN nhỏ và vừa VN.

Song song đó, để hình thành chuỗi liên kết giữa các công ty trong nước thì VN đầu tiên cần phát triển các DN đầu đàn thành hạt nhân của hệ sinh thái. Các tập đoàn lớn trong nước cần xây dựng chiến lược phát triển nhà cung cấp VN, công khai nhu cầu mua hàng và tiêu chuẩn đầu vào, đồng thời có chương trình tư vấn, đào tạo và chuyển giao quy trình cho DN nhỏ. Chính sách của Nhà nước cũng có thể khuyến khích DN lớn thông qua ưu đãi R&D, đổi mới sáng tạo hoặc hỗ trợ đầu tư nếu họ tạo được mạng lưới nhà cung cấp trong nước.

Tiếp theo là cần giải quyết bài toán năng lực của DN nhỏ và vừa, vì không thể yêu cầu tập đoàn lớn mua sản phẩm trong nước nếu sản phẩm không đạt tiêu chuẩn về chất lượng, giá thành và thời gian giao hàng. Một vấn đề khác là hình thành các cụm liên kết ngành thực chất, có lợi thế rõ ràng như điện tử - bán dẫn, ô tô - cơ khí chính xác, logistics - cảng biển, công nghệ số, chế biến thực phẩm… Cuối cùng là cần có một cơ chế tài chính riêng cho DN tham gia chuỗi cung ứng.

Tạo ra hệ sinh thái do DN Việt dẫn dắt

Nếu Nghị quyết 10 giúp DN Việt đi vào hệ sinh thái của các tập đoàn FDI, thì bước tiếp theo phải là tạo ra những hệ sinh thái do chính DN trong nước dẫn dắt. Đích đến cuối cùng không phải chỉ là "Made in Vietnam", mà cao hơn phải là "Created by Vietnam" và "Led by Vietnamese enterprises".

PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình, Viện trưởng Viện Phát triển chính sách ĐH Quốc gia TP.HCM