Địa đạo dài 32km nằm ẩn dưới ngôi đình cổ ở Đà Nẵng
Cùng với địa đạo Củ Chi (TP.HCM) và địa đạo Vịnh Mốc (Quảng Trị), địa đạo Kỳ Anh ở Đà Nẵng nằm trong top 3 địa đạo lớn nhất Việt Nam.
Nhiều năm qua, địa đạo Kỳ Anh (phường Bàn Thạch, TP Đà Nẵng) trở thành “địa chỉ đỏ” thu hút đông đảo người dân và du khách tìm đến tham quan. Đặc biệt vào các dịp lễ, địa đạo được công nhận Di tích lịch sử cách mạng cấp quốc gia là một trong những địa điểm được du khách ưu tiên lựa chọn khám phá khi đến Đà Nẵng.
Tháng 5/1965, địa đạo Kỳ Anh được người dân bắt đầu đào, với những công cụ đơn giản như cuốc, xẻng, xà beng, thúng,… cùng sự tham gia của nhiều lực lượng như bộ đội, du kích địa phương, phụ nữ, nông dân...
Theo ông Huỳnh Kim Ta (67 tuổi, làng Thạch Tân), để giữ bí mật, việc đào hầm chỉ diễn ra từ khoảng 17h hôm trước đến 2h sáng hôm sau. Đất sau khi đào được bí mật chuyển vào các hầm tránh pháo của người dân để xóa dấu vết.
Đến năm 1967, địa đạo được hoàn thiện với tổng chiều dài khoảng 32km, chiều rộng từ 0,5 - 0,8m, chiều cao khoảng 0,8 - 1m, chiều dài các đoạn tùy theo địa thế của mỗi thôn.
Địa đạo không chỉ là nơi trú ẩn mà còn được thiết kế với nhiều công năng khác nhau: Hầm chỉ huy, hầm quân y, hầm chứa lương thực, hầm tránh bom, các ụ chiến đấu bí mật và cả những đường hầm thông hơi được ngụy trang khéo léo. Địa đạo Kỳ Anh trở thành “căn cứ lòng dân”, góp phần làm nên những chiến thắng vang dội trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
Địa đạo Kỳ Anh bắt nguồn từ ngôi đình làng cổ Thạnh Tân hơn 300 năm tuổi. Ngày xưa, việc đào địa đạo bắt đầu từ ngay dưới những hàng tre và hệ thống cây dây leo bản địa. Đặc biệt, trong mỗi hầm tránh pháo của người dân đều có đường thông với địa đạo Kỳ Anh, nên khi quân địch đến thì cán bộ, chiến sĩ cách mạng đi theo đường tránh pháo để vào địa đạo ẩn nấp.
Địa đạo bắt nguồn từ giếng nước của gia đình ông Hồ Kỳ. Khi xuống khỏi mặt nước, dưới lòng đất sẽ có 3 đường đi.
Ông Ta cũng cho hay, khác với địa đạo Củ Chi và Vịnh Mốc, địa đạo Kỳ Anh được xây dựng ngay trong khu dân cư. Một điểm đặc biệt làm nên sự độc đáo của địa đạo Kỳ Anh chính là việc địa đạo chạy ngang qua ngôi đình thiêng Thạch Tân. Ngôi đình cổ kính này không chỉ là nơi sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của người dân địa phương mà còn chứng kiến một sự kiện phi thường.
Trong chiến tranh, ngôi đình là căn cứ cách mạng, dưới ngôi đình cổ này được xây dựng hầm cứu thương và hầm trữ lương thực. Năm 1968, quân địch hành quân đến đây, nghi là căn cứ cách mạng nên đã dùng 4 xe tăng phá các vách tường rồi cột dây xích vào các cột đình để kéo, nhưng các dây xích đều bị đứt.