Đại học Washington theo dõi trẻ từ 4 đến 15 tuổi: Một câu nói của cha mẹ khi con buồn quyết định EQ của con cả đời

Con vấp ngã, khóc vì làm vỡ đồ chơi, hay buồn vì bị bạn giành đồ chơi... vốn chỉ là chuyện nhỏ nhặt hằng ngày. Nhưng theo nghiên cứu kéo dài hơn một thập kỷ của tiến sĩ tâm lý học John Gottman (Đại học Washington), chính cách cha mẹ phản ứng trong những khoảnh khắc tưởng chừng vặt vãnh này lại là yếu tố quyết định trí tuệ cảm xúc của con khi trưởng thành.

Thí nghiệm theo dõi trẻ 4 tuổi cho đến năm 15 tuổi

Gottman cùng cộng sự bắt đầu nghiên cứu với hơn 120 gia đình, quan sát cách cha mẹ tương tác với con khi trẻ mới 3-4 tuổi, sau đó tiếp tục theo dõi các em đến năm 8 tuổi và 15 tuổi để xem những khác biệt trong cách nuôi dạy ban đầu ảnh hưởng ra sao về lâu dài.

Từ dữ liệu thu thập được, Gottman phân loại cách cha mẹ phản ứng trước cảm xúc tiêu cực của con (buồn, giận, sợ hãi) thành bốn kiểu chính: phớt lờ cảm xúc của con vì cho là không quan trọng; phản đối, coi cảm xúc tiêu cực là điều cần dập tắt hoặc trừng phạt; để mặc con tự xử lý cảm xúc mà không có định hướng và cuối cùng là kiểu "huấn luyện cảm xúc", tức là cha mẹ thừa nhận cảm xúc của con là thật, đồng hành cùng con gọi tên cảm xúc đó, rồi hướng dẫn con tìm cách xử lý phù hợp.

Kết quả theo dõi dài hạn cho thấy sự khác biệt rất rõ rệt. Những đứa trẻ có cha mẹ thuộc kiểu "huấn luyện cảm xúc" khi lớn lên có xu hướng khỏe mạnh hơn về thể chất, đạt kết quả học tập tốt hơn và có mối quan hệ bạn bè tốt hơn so với nhóm còn lại. Ở tuổi thiếu niên, nhóm trẻ này cũng ít có xu hướng rơi vào các hành vi rủi ro cao. Đáng chú ý, ngay cả với những trẻ có cha mẹ ly hôn vốn thường chịu nhiều xáo trộn cảm xúc nếu được "huấn luyện cảm xúc" đầy đủ, các em vẫn có khả năng tập trung và kết quả học tập tốt hơn hẳn so với trẻ cùng hoàn cảnh nhưng không nhận được sự đồng hành này.

Vì sao chỉ một cách phản ứng lại tạo ra khác biệt lớn đến vậy?

Theo Gottman, khi cha mẹ phớt lờ hoặc gạt bỏ cảm xúc của con bằng những câu như "Có gì đâu mà khóc", "Chuyện nhỏ thôi mà"..., trẻ dần học được rằng cảm xúc của mình không quan trọng, hoặc tệ hơn là điều gì đó cần che giấu. Về lâu dài, các em gặp khó khăn trong việc nhận diện và gọi tên cảm xúc của chính mình - một kỹ năng nền tảng của trí tuệ cảm xúc.

Ngược lại, khi cha mẹ công nhận cảm xúc là thật khi nói những câu như "Mẹ thấy con đang rất buồn vì việc này", "Bố mẹ hiểu con đang thất vọng"..., trước khi hướng dẫn cách xử lý, trẻ học được hai điều cùng lúc, đó là cảm xúc của mình được phép tồn tại và có những cách lành mạnh để đối diện với nó thay vì né tránh hay bộc phát. Điều thú vị là chính Gottman cũng lưu ý, những cha mẹ áp dụng "huấn luyện cảm xúc" hiệu quả trong nghiên cứu của ông cũng chỉ thực hiện đầy đủ các bước này khoảng 20-25% số lần, nghĩa là không ai cần làm đúng tuyệt đối, chỉ cần đây là xu hướng phản ứng chủ đạo.

Đừng vội "dập tắt" cảm xúc của con

Trong văn hóa nuôi dạy con ở Việt Nam, phản ứng phổ biến khi con khóc hoặc buồn thường là dỗ cho nín càng nhanh càng tốt, đôi khi bằng cách phớt lờ, chẳng hạn như nói "Nín đi, có gì đâu", đôi khi bằng cách quát nạt, ví dụ: "Khóc gì mà khóc", "Có nín ngay không thì bảo?"... Cả hai cách đều xuất phát từ mong muốn con nhanh vui trở lại, nhưng theo nghiên cứu của Gottman, đây chính là kiểu phản ứng khiến trẻ khó phát triển khả năng tự nhận diện và điều tiết cảm xúc về sau.

Áp dụng "huấn luyện cảm xúc" không đòi hỏi kỹ thuật phức tạp. Khi con buồn, thay vì dỗ cho nín ngay hoặc gạt đi, cha mẹ có thể bắt đầu bằng một câu đơn giản, gọi tên đúng cảm xúc con đang trải qua, ví dụ như "Con đang buồn vì bị bạn giành đồ chơi đúng không?", sau đó mới cùng con nghĩ cách xử lý. Chỉ riêng việc được thấu hiểu và gọi đúng tên cảm xúc, trước khi bị dạy phải làm gì tiếp theo, đã là bước đầu tiên và quan trọng nhất trong toàn bộ quá trình.

Nhìn chung, trí tuệ cảm xúc của con không được hình thành trong một buổi học kỹ năng sống nào, mà được xây dựng từng chút một, qua vô số khoảnh khắc rất nhỏ mỗi ngày như cách cha mẹ phản ứng khi con chỉ đơn giản là đang buồn.

Tổng hợp