Đại công xưởng 'Robot chế tạo Robot' của Trung Quốc: Vì sao họ bứt phá?

Năm 2000, khi tập đoàn Honda của Nhật Bản lần đầu tiên trình làng robot hình người Asimo, thế giới đã ngả mũ thán phục.

Khả năng đi lại bằng hai chân, chạy, nhảy lò cò và dùng 5 ngón tay thể hiện ngôn ngữ ký hiệu, Asimo không chỉ được coi là một kỳ tích kỹ thuật mà còn trở thành biểu tượng kiêu hãnh đại diện cho vị thế dẫn đầu của Nhật Bản trong ngành công nghệ robot.

Nhưng hai thập kỷ sau đó, vào năm 2022, Asimo chính thức "nghỉ hưu", khép lại một chương huyền thoại.

Sự kết thúc của Asimo còn phản ánh một cuộc chuyển giao quyền lực công nghiệp ở một lãnh vực công nghệ cao trên phạm vi toàn cầu. Giờ đây, tâm điểm của cuộc đua robot hình người thế giới đã rời khỏi Tokyo để chuyển sang các trung tâm công nghệ đang bùng nổ của Trung Quốc.

Vào giữa tháng 9-2026, tại Liễu Châu (Quảng Tây), một công ty Trung Quốc có tên UBTECH Robotics cùng Siemens Digital Industries Software chính thức đưa vào vận hành nhà máy sản xuất thông minh robot hình người quy mô 10.000 sản phẩm đầu tiên trên thế giới bằng chính các công nhân "robot".

Tại cơ sở rộng 14.000m2 này, cứ mỗi 10 phút lại có một robot hình người công nghiệp thuộc dòng Walker S hoặc Cruzr được xuất xưởng - một tin gây "chấn động" ngành công nghiệp thế giới.

Bằng việc ứng dụng "bộ não thông minh" kỹ thuật số cùng các chuỗi xe tự hành, bàn xoay 360 độ và hệ thống kiểm thử tự động, nhà máy của UBTECH Robotics đã hiện thực hóa mô hình "robot chế tạo robot". Cột mốc này đưa ngành robot hình người của Trung Quốc bước vào kỷ nguyên sản xuất hàng loạt quy mô lớn.

Điều gì đã giúp Trung Quốc từ một quốc gia từng phụ thuộc vào linh kiện nhập khẩu vươn lên chiếm giữ "ngôi vương" chế tạo robot hình người? Và vì sao phương Tây hầu như không thể chế tạo một robot nếu thiếu Trung Quốc?

Robot và bài học thương mại hóa công nghiệp

Chuyên gia Ming Hsun Lee tại BofA Global Research của Ngân hàng Bank of America nhận định trên New York Times: "Gần như không thể chế tạo một robot hình người mà không có linh kiện từ các công ty Trung Quốc. Chi phí linh kiện ở Trung Quốc đã giảm quá nhanh. Đơn giản là các quốc gia khác không thể cạnh tranh".

Trung Quốc có giá thành robot rẻ đến vậy là nhờ một hệ sinh thái sản xuất được bồi đắp qua nhiều thập kỷ. Và có 4 yếu tố cốt lõi giúp Trung Quốc tạo ra khoảng cách mà phương Tây rất khó bắt kịp.

Thứ nhất là sự làm chủ chuỗi cung ứng linh kiện nội địa. Trước đây, các nhà sản xuất Trung Quốc phải phụ thuộc Nhật Bản hay châu Âu đối với các linh kiện cốt lõi như cảm biến độ chính xác cao, động cơ servo và khớp nối giảm tốc.

Hiện nay Trung Quốc đã tự chủ tới 90% - 95% linh kiện cấu thành robot hình người ngay trong nước. Từ ốc vít, khung thân, cảm biến LiDAR, bánh răng cho đến pin, mọi thứ đều sẵn có trong chuỗi sản xuất nội địa.

Yếu tố thứ hai là mối liên kết hữu cơ với hệ sinh thái xe điện (EV). Thắng lợi của Trung Quốc trong ngành robot hình người gắn trực tiếp với sự bùng nổ của ngành công nghiệp xe điện. Trung Quốc hiện là quốc gia xuất khẩu xe điện lớn nhất thế giới. Nhiều doanh nghiệp trước đây sản xuất linh kiện ô tô và xe điện đã nhanh chóng mở rộng sang cung ứng cho mảng robot.

"Nếu một công ty có thể làm linh kiện ô tô, họ hoàn toàn có khả năng sản xuất linh kiện cho robot hình người", chuyên gia Ming Hsun Lee nói với Reuters. Các hệ thống pin lithium-ion, động cơ điện, bộ điều khiển và cảm biến LiDAR (như của RoboSense) được phát triển cho xe điện BYD, Xiaomi hay Nio đều có thể chuyển đổi mượt mà sang dùng cho robot.

Ngay cả hãng xe điện Tesla của Mỹ khi xây dựng siêu nhà máy tại Thượng Hải cũng phải dựa vào chuỗi cung ứng này. Để sản xuất dòng robot Optimus, họ phụ thuộc vào các nhà sản xuất Trung Quốc đối với ít nhất 70% linh kiện.

Yếu tố thứ ba chính là tốc độ thử nghiệm và chuỗi cung ứng thần tốc. Tại trung tâm công nghệ Thâm Quyến, các công ty sản xuất robot sống giữa một ma trận nhà cung cấp dày đặc.

Ông Michael Tam, Giám đốc thương hiệu của UBTech, chia sẻ trên tờ New York Times: "Tôi có thể gửi bản vẽ thiết kế lúc 9 giờ sáng và nhận được linh kiện in hoàn chỉnh vào giữa trưa. Nếu một nhà cung cấp báo hết công suất, tôi chỉ cần gọi cho một bên khác".

Tiến sĩ Susanne Bieller, Tổng thư ký Liên đoàn Robot Quốc tế (IFR), đưa ra phép tính so sánh với BBC: "Nếu bạn muốn chế tạo một robot ở Thâm Quyến, bạn chỉ mất chưa đầy một giờ để tìm nguồn cung ứng linh kiện. Trong khi ở châu Âu, việc này có thể mất tới một tuần".

Thứ tư, Trung Quốc có lợi thế vượt trội về chi phí sản xuất. Sự kết hợp giữa chuỗi cung ứng quy mô lớn và cạnh tranh nội địa khốc liệt đã kéo chi phí sản xuất robot xuống mức kinh ngạc. Chi phí nguyên vật liệu trung bình cho một robot hình người tại Trung Quốc dự kiến sẽ giảm từ 35.000 USD xuống còn 17.000 USD vào năm 2030.

Theo Reuters với số liệu từ Morgan Stanley, một số công ty khởi nghiệp Trung Quốc hiện đang bán robot hình người thương mại với giá chỉ 88.000 nhân dân tệ (khoảng 12.178 USD), thậm chí dưới 5.000 USD.

Để so sánh, chi phí linh kiện cho robot Optimus của Tesla, nếu không mua từ Trung Quốc thì giá thành có thể lên tới 50.000 - 60.000 USD/chiếc. Bức tường chi phí này chính là rào cản khiến các doanh nghiệp phương Tây rơi vào thế yếu. Các con số trên đây là tính toán của Reteurs sau khi phỏng vấn ba nhà sản xuất robot hình người của Trung Quốc.

Giá thành robot rẻ để đi nhanh vào nền kinh tế

Nhật Bản từng là "thánh địa" của công nghệ robot từ hơn 50 năm trước. Robot Asimo của Honda hay các công trình nghiên cứu của Nhật Bản trong quá khứ là những tác phẩm nghệ thuật kỹ thuật đắt đỏ, được tạo ra chủ yếu để phục vụ mục đích trình diễn, quảng bá thương hiệu hoặc thử nghiệm hàn lâm.

Mỗi robot Asimo có giá hàng triệu USD, đòi hỏi chi phí bảo trì khổng lồ và thiếu hẳn một kịch bản ứng dụng kinh tế thực tế để tạo ra lợi nhuận thương mại tự nuôi sống dự án. Nhật Bản đã không thể chuyển giao các thành tựu phòng thí nghiệm thành lực lượng sản xuất hàng loạt.

Trái ngược hoàn toàn với triết lý của Nhật Bản, các doanh nghiệp Trung Quốc tiếp cận ngành robot hình người từ góc độ chi phí, và tự chủ chuỗi cung ứng khép kín.

"Robot Trung Quốc đã bước vào nhóm dẫn đầu thế giới. Nền tảng này dựa trên đội ngũ đông đảo kỹ sư, nhà khoa học và các kịch bản ứng dụng được tích lũy tại Trung Quốc trong 10 - 20 năm qua, tạo nên một cơ sở chuỗi cung ứng, năng lực sản xuất cũng như sức mạnh nghiên cứu và phát triển vô cùng vững chắc" - Phó chủ tịch Pang Jianxin chia sẻ trong ngày khai trương nhà máy "robot sản xuất robot" tại Liễu Châu.

Tại Hội nghị Thượng đỉnh Robot Hình người (Humanoids Summit) diễn ra ở Tokyo vào tháng 5 năm nay, các nhà sản xuất robot Nhật Bản thừa nhận không thể cạnh tranh về giá thành với Trung Quốc.

Mẫu robot nhảy múa của công ty khởi nghiệp Unitree Robotics (Thượng Hải) trở thành tâm điểm chú ý nhất hội nghị. Thậm chí, có công ty Nhật Bản phải mua robot của Unitree để cài đặt và trình diễn phần mềm của mình.

Bàn tay nhà nước với robot

Thắng lợi của Trung Quốc còn là kết quả của một chiến lược công nghiệp quốc gia được quy hoạch bài bản từ cấp cao nhất. Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã đặt phát triển công nghệ cao và robot vào tâm điểm của khái niệm "Lực lượng sản xuất chất lượng mới" nhằm đưa Trung Quốc cạnh tranh trực tiếp với Mỹ.

Chính phủ Trung Quốc đã triển khai một gói chính sách hỗ trợ toàn diện khi thành lập một quỹ quốc gia trị giá 1.000 tỉ nhân dân tệ (khoảng 137 tỉ USD) để hỗ trợ các công ty khởi ngiệp trong lĩnh vực AI và robot. Trong năm 2025, các nhà đầu tư Trung Quốc đã rót hơn 5 tỉ USD vào các công ty khởi nghiệp robot hình người (bằng 5 năm trước cộng lại). Riêng 5 tháng đầu năm 2026, lượng vốn rót vào ngành này đã vượt tổng số của cả năm 2025 gần 1 tỉ USD.

Các chính quyền địa phương cũng đua nhau tung ưu đãi. Thâm Quyến thành lập quỹ AI và robot 10 tỉ nhân dân tệ; Bắc Kinh lập quỹ hỗ trợ tới 30 triệu nhân dân tệ cho các công ty chế tạo sản phẩm thử nghiệm đầu tiên. Vũ Hán thưởng tới 5 triệu nhân dân tệ cho các doanh nghiệp đạt chỉ tiêu doanh số và miễn phí mặt bằng văn phòng.

Chính phủ Trung Quốc đóng vai trò là "khách hàng lớn nhất" để tạo lực cầu ban đầu. Theo phân tích của Reuters, kim ngạch mua sắm công đối với robot hình người và công nghệ liên quan đã tăng vọt từ 4,7 triệu nhân dân tệ năm 2023 lên 214 triệu nhân dân tệ vào năm 2024.

Chính phủ còn chỉ đạo các chính quyền địa phương và doanh nghiệp nhà nước chủ động mở cửa các nhà máy, kho bãi để nhận robot hình người vào thử nghiệm. Các hãng xe điện như BYD, Xiaomi, Leapmotor hay các trung tâm logistics trở thành các "bãi tập thực tế" rộng lớn cho robot.

Mạng lưới giáo dục nghề nghiệp quy mô lớn cũng đóng vai trò lớn trong việc đào tạo nhân lực cho kỷ nguyên tự động hóa. Chính phủ Trung Quốc đã xây dựng các trường nghề hiện đại như Học viện Kỹ thuật Hàng Châu, nơi mà học sinh từ 15 tuổi đã được học lập trình AI, thao tác với robot công nghiệp và thiết bị tự động. Đội ngũ kỹ sư ứng dụng đông đảo này đảm bảo cho việc vận hành và bảo trì hàng triệu cỗ máy trong tương lai.

Tốc độ chuyển đổi quá nhanh này mang lại những hệ lụy xã hội ghê gớm như tăng nhanh nạn thất nghiệp. Hiện có khoảng 120 - 123 triệu người đang làm việc trong ngành chế tạo tại Trung Quốc.

Chuyên gia an sinh xã hội Zheng Gongcheng cảnh báo tại kỳ họp Quốc hội Trung Quốc năm nay rằng sự bùng nổ của AI và robot sẽ tác động đến 70% ngành chế tạo, đe dọa quỹ an sinh xã hội.

Cũng tại kỳ họp này, ông Liu Qingfeng, Chủ tịch công ty AI iFlytek, đề xuất chính phủ thành lập "Chương trình bảo hiểm thất nghiệp do AI tác động" để hỗ trợ tài chính cho những công nhân bị máy móc thay thế.

AI cho robot và bài toán dữ liệu

Nếu phần cứng xương khớp, cơ bắp của robot là thế mạnh truyền thống của sản xuất Trung Quốc, thì trí tuệ nhân tạo (AI) chính là linh hồn giúp robot hình người chuyển từ những mô hình trình diễn vô hồn thành lực lượng lao động có giá trị kinh tế thực sự.

Phương Tây, đặc biệt là Mỹ, từng tự hào dẫn đầu về các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) và thuật toán AI. Nhưng cuộc đua robot hình người đang chuyển sang giai đoạn mới: trí tuệ nhân tạo thể hiện (Embodied Intelligence) tức là khả năng đưa AI vào tương tác với môi trường vật lý.

Một trong những điểm khiến robot hình người của Trung Quốc có bước tiến nhanh chóng chính là nhờ trợ lực từ các mô hình AI nội địa. Tiến sỹ Bieller thừa nhận Mỹ vẫn đang dẫn đầu trong việc chế tạo "bộ não", bao gồm phát triển AI để lập trình cho robot. Dẫu vậy, sự bùng nổ của các mô hình AI Trung Quốc như DeepSeek, Moonshot hay Qwen của Alibaba đã tạo ra bước đột phá cho "bộ não" robot.

Ông Wu Changzheng, CEO của công ty khởi nghiệp MagicLab, đã chia sẻ với Reuters: "DeepSeek rất hữu ích trong việc suy luận và hiểu nhiệm vụ, đóng góp trực tiếp vào sự phát triển 'bộ brains' robot của chúng tôi, giúp robot thực hiện được các công việc kiểm tra chất lượng, xử lý vật liệu và lắp ráp". Phương pháp "mã nguồn mở" của các công ty khởi nghiệp AI Trung Quốc đã giúp ngành robot rút ngắn khoảng cách công nghệ với Mỹ nhanh hơn nhiều so với dự đoán.

Hãng tin Reuters ghi nhận thành phố Thượng Hải đã tài trợ mặt bằng miễn phí cho AgiBot xây dựng cơ sở thu thập dữ liệu khổng lồ. Tại đây, 100 robot vận hành 17 giờ mỗi ngày dưới sự điều khiển của 200 kỹ thuật viên để tạo ra khối dữ liệu định hướng chất lượng cao. Các trung tâm dữ liệu tương tự cũng đang được xây dựng tại Bắc Kinh và Thâm Quyến.

Ngoài ra, Trung Quốc đã biến việc thu thập dữ liệu thành một ngành công nghiệp có sự hỗ trợ của Nhà nước, với nhiều tiến bộ trong việc thu thập dữ liệu thế giới thực (real-world data) do dữ liệu huấn luyện robot không giống như dữ liệu văn bản lớn trên Internet. Robot cần dữ liệu thao tác vật lý như gấp quần áo, làm bánh mì, và bốc xếp hàng.

Unitree còn bắt tay với gã khổng lồ chip Mỹ Nvidia để phát triển dòng robot sử dụng chip và phần mềm suy luận tiên tiến của Nvidia. Theo kế hoạch, Unitree sẽ mở bán nền tảng robot hình người tham chiếu của Nvidia vào cuối năm 2026 này.

Động lực thúc đẩy robot hóa

Trung Quốc có một động lực khá cấp bách để thúc đẩy robot hóa: cơn khủng hoảng nhân khẩu học. Đến năm 2035, ước tính có hơn 1/3 dân số Trung Quốc sẽ trên 60 tuổi.

Trong thập kỷ tới, quốc gia này dự kiến sẽ sụt giảm gần 60 triệu lao động, tương đương dân số nước Pháp. "Chúng tôi cần loại robot biết tự tư duy, vì có lẽ trong 10 năm nữa, Trung Quốc sẽ không còn đủ công nhân con người" - kỹ sư Pang Kai tại công ty chế tạo cánh tay robot CRP Technology ở thành phố Thành Đô nói.

Chỉ hai ngày sau khi Đại hội Thể thao Robot Hình người Toàn cầu ở Trung Quốc kết thúc vào tháng 8, tờ Quân giải phóng nhân dân (PLA Daily) kêu gọi các nhà nghiên cứu đẩy nhanh việc chuyển giao các công nghệ tiên tiến từ phòng thí nghiệm ra bãi tập quân sự cho các "chiến binh" robot.

Theo thống kê của New York Times, năm 2024, hơn 2 triệu robot công nghiệp đã hoạt động trong các nhà máy tại Trung Quốc, chiếm hơn một nửa tổng số robot công nghiệp toàn cầu. Bất chấp đà sụt giảm tại Mỹ, Nhật Bản hay Đức, Trung Quốc vẫn lắp mới 300.000 robot công nghiệp chỉ trong một năm.

Thành quả của chiến lược robot này là nhờ sự kết hợp giữa quy hoạch chính sách tầm vóc quốc gia, nguồn lực tài chính siêu khủng, chuỗi cung ứng linh kiện nội địa mạnh, các mô hình AI đột phá và lực lượng lao động kỹ thuật trẻ.

Tuy thế, việc cân bằng giữa tốc độ tự động hóa để duy trì vị thế "công xưởng thế giới" và việc bảo vệ sinh kế cho hàng chục triệu lao động phổ thông vẫn đang là bài toán hóc búa cho Bắc Kinh. Nhất là khi rủi ro tác động của việc ứng dụng tràn lan robot tự động hóa tới công ăn việc làm của người dân vẫn chưa được tính toán hết.

Đọc tiếp

Về trang Chủ đề