Chiến sự Mỹ - Iran: Chính trị nội bộ Iran giờ ra sao?

Hệ quả từ chiến sự Mỹ - Iran đã trực tiếp đẩy các phe phái chính trị nội bộ Tehran vào một cuộc tập hợp lực lượng mới.

Chiến sự mà Mỹ và Israel khơi mào với Iran, sau hơn 6 tháng, cho thấy được mấy điều.

Đó là không có sự sụp đổ của chế độ thần quyền dựa trên sự phân hóa của chính thành phần tôn giáo giữa các phe "cải cách" và phe "nguyên tắc". 

Không có sự nổi dậy về mặt chính trị của cả thành phần thế tục lẫn thành phần quân chủ. Về mặt xã hội, Hoa Kỳ - Israel nuôi hy vọng vào tuổi trẻ: 60% dân số Iran sanh ra sau cách mạng 1979 và không có ân oán cũ với Mỹ và Tây phương của đời cha mẹ, ông bà họ. Hy vọng này hiện không đi đến đâu. 

Không có sự ủng hộ của thành phần "bazaar" (thương gia) nổi dậy chống chính quyền về mặt kinh tế. 

Và sau cùng, Hoa Kỳ - Israel cũng không có sự tiếp sức của các phong trào thiểu số đòi tự trị hay độc lập của người Kurd hay Baloch.

Thần quyền kiên cố trong chiến sự mâu thuẫn

Cuối năm 2025 đầu năm 2026, Iran gặp biến động lớn khắp nước do cả 5 thành phần kể trên gây ra. Tổng thống Pezeshkian mới được bầu lên (2024) và phe cải cách trở lại chính quyền sau 20 năm vắng mặt. Tổng thống cải cách cuối là Khatami (1997-2005). 

Ứng viên tổng thống cải cách Mousavi bị đánh bại đồn rằng là bởi gian lận vào năm 2009, và đến năm 2026 ông vẫn chính thức bị giam giữ tại gia và không được rời nhà. Đây là mâu thuẫn về đường lối trong chính chế độ thần quyền.

Tới đây, có một điều rất khó kiểm chứng và có lẽ sự thật còn phải đợi nhiều năm mới tỏ. Đó là chuyện cựu Tổng thống Ahmadinejad (2005-2013), thuộc phe bảo thủ cực kỳ. Ông có thiện cảm của quần chúng vì tính cách giản dị và trong sạch ("người hùng áo gió") nhưng bị đẩy ra khỏi chính quyền bởi phe trung dung (TT Rouhani, 2013-2021).

Ahmadinejad được tình báo Mossad của Israel móc nối và nhận lời đóng một vai tương tự như Phó tổng thống Delcy Rodriguez của Venezuela. Sau khi toàn bộ lãnh đạo Iran bị giết, ông sẽ trở lại cầm quyền và thỏa ước với Hoa Kỳ. 

Ngày 28-2-2026, tư dinh ông bị đánh bom nhưng đó là để "giải thoát ông khỏi lực lượng canh gác". Chẳng may ông cũng bị thương nên chắc ông đổi ý. 

Hiện không ai biết ông ở đâu và làm gì, có bị giam lỏng hay không, dù tháng 7 ông có dự đám tang của lãnh tụ tối cao Khamenei. Câu chuyện này thật hư ra so, ta đành chờ ngày giải mật.

Nhưng ít nhất, chuyện đó cho thấy ngoài tham vọng cá nhân của Ahmadinejad ra, thành phần thần quyền có nhiều mâu thuẫn và ít nhất là có tận 3 phái: cải cách - trung dung - nguyên tắc.

Trước khi qua đời vì bom ám sát, lãnh tụ Khamenei có vẻ đỡ đầu giải pháp trung dung nhưng cái chết của ông đã trao chức lại cho con trai thứ Mojtaba Khamenei - một người còn bảo thủ hơn cả cha mình. Nay cả nhà Mojtaba bị giết (cha mẹ anh em con cháu dâu rể…), bản thân ông lại bị thương nặng, việc ông mất hết tính ôn hòa vốn đã chẳng có nhiều cũng dễ hiểu.

Như vậy, trong chính quyền Iran hiện nay, có một lãnh đạo tối cao bảo thủ, Tổng thống Pezeshkian thuộc phe cải cách, Chủ tịch Quốc hội Ghalibaf thuộc phe nguyên tắc. Ngoại trưởng Aragchi được coi là chuyên gia ngoại giao và giỏi thương thuyết, không có ý kiến gì hết tức là trung dung.

Về mặt lực lượng võ trang, Iran có quân đội quốc gia là một lực lượng chuyên nghiệp và không băn khoăn nhiều, bảo vệ tổ quốc và phục vụ đất nước với quân số 350.000. 

Lực lượng Vệ binh Cách mạng (IRGC), sanh ra từ chiến tranh 1980 là lực lượng bảo vệ chế độ và ý thức hệ thần quyền. Dĩ nhiên, đây là con cưng và quỹ cao gấp đôi quỹ quốc phòng của quân đội chính thống, nắm sản xuất và sử dụng các vũ khí lợi hại nhất như tên lửa, đạn đạo, UAV… Họ kiểm soát Vịnh Ba Tư với eo Hormuz trong khi đại dương là phần của quân đội.

Việc đối ngoại, tiếp tế, huấn luyện, ủng hộ các lực lượng võ trang nước ngoài như Lebanon, Syria, Yemen, Iraq cũng là việc của IRGC. Quân số của IRGC là 125.000 với 90.000 dân quân Basij. Dân quân này là an ninh của chế độ. Tuy nhiên, như đã thấy, thần quyền không phải là độc khối mà cũng có này có kia.

Chế độ thần quyền này sau gần nửa thế kỷ, gặp nhiều đối kháng tại Iran. Bầu cử 2024 chỉ có 50% cử tri tham gia chẳng mấy chi sốt sắng. Bên ngoài thần quyền ra, các lực lượng chính trị quốc gia, dân chủ, xã hội, cực tả, đều đã bị họ tiêu diệt sau 1979 theo cách tương đối dễ dàng vì nó đã suy yếu nhiều trong thời gian 1953-1979 dưới sự đàn áp của chế độ quân chủ.

Một lý do các giáo sĩ nắm được quyền là vì vua Shah đã tận diệt hữu hiệu các thành phần chính trị nói trên. Quân chủ có thể dẹp các tổ chức quốc gia, tổ chức dân chủ… nhưng khó mà dẹp tôn giáo và các đền Hồi. 

Ngày nay, ảnh hưởng của các tổ chức chính trị thế là lây lất và tiềm ẩn đâu đó. Riêng phần theo quân chủ thì bi kịch, thuộc số lưu vong sau 1979 và trong nước hoàn toàn vắng mặt. Hoa Kỳ và Israel ngay cả trong con tính sai lầm của họ cũng không hề nghĩ đến lá bài quân chủ tượng trưng bởi thái tử Pahlavi múa may.

Như vậy, ngoài thần quyền ra thì xã hội Iran có những ai? Trước hết, đó là giới trẻ một mặt bị tù túng bởi các quy định tôn giáo khắt khe, một mặt vì cấm vận và tình trạng kinh tế nên không tiếp cận được xã hội tiêu dùng.

Tình trạng kinh tế này vào cuối năm 2025 đạt mức tệ hại nhất sau 46 năm vây hãm và trừng phạt của Tây phương. Lạm phát tăng vọt, đời sống đắt đỏ với cả giới lao động và trung lưu. Ngay thành phần "bazaar" (thương gia) cũng khó khăn, không có cơ hội phát triển và xuất nhập buôn bán, nên nhìn chung là bất mãn.

Sau cùng là các thiểu số sắc tộc và thiểu số tôn giáo (hệ phái Hồi Sunni) xưa nay vẫn bị áp bức như người Kurd và người Baloch. Các cuộc biểu tình lên đến cả triệu người, đòi ưu tiên kinh tế cho Iran, cho trong nước thay vì ủng hộ Gaza ở Palestine hay là Hezbollah ở Lebanon.

Israel bèn tuồn súng tuồn bom vào trong nước cho các lực lượng chống đối, Hoa Kỳ áp dụng các biện pháp chế tài gắt gao nhất. Nhà nước Iran thì phản ứng bằng cách đàn áp mạnh tay nhất trước giờ. Theo chính quyền tự khai thì có 3.117 người chết, trong số đó có 500 nhân viên an ninh. Còn theo hội nhân quyền HRANA ở Mỹ thì số người chết là 7.003, trong đó có trên 200 phe an ninh.

Một số báo nói đến 30.000 hay 36.500 người chết, Israel dùng số 60.000 người và mới đây chính Tổng thống Trump hô là 100.000.

Dẫu là gì thì tình thế cũng đã chín muồi, và ngày 28-2, Israel và Hoa Kỳ không tập Iran, ngay trong ngày đầu giết lãnh đạo tối cao Khamenei và 40 lãnh đạo chính quyền, lãnh đạo quân sự cấp cao nhất.

Chiến sự giúp quần chúng kết lại

Nhưng thay vì sụp đổ, nhà nước Iran lại được sự ủng hộ của quần chúng trước chiến tranh xâm lăng. Các thành phần chống đối thần quyền đoàn kết lại trên tinh thần quốc gia chủ nghĩa. Đây là điều khiến người ta có thể nghĩ là nếu Mỹ với Israel không can thiệp quân sự thì có khi hiện nay thần quyền đã đổ rồi. Ít nhất thì ta cũng thấy, dù bị can thiệp bằng vũ lực tối đa, thần quyền hiện vẫn không đổ.

Vì toàn bộ lãnh đạo quân sự và chính trị Iran bị ám sát và vá víu thay bằng người mới nên ta không biết rõ về lập trường của thế hệ lãnh đạo lớp hai và lớp ba này.

Trước hết, có thể nói là lớp thay thế chỉ có hai đường. Một là họ run rẩy, sợ đến lượt họ cũng chết và hai là họ cứng rắn hơn. Tới giờ, sau khi ông Trump dọa tận diệt Iran 7 lần thì đã thấy rõ rằng họ không sợ. Nhưng ta cũng thấy những khác biệt ngay trong nội bộ của thần quyền.

Bản ghi nhớ Islamabad ký kết tháng 6 bị "quần chúng" phản đối ngay trước bộ ngoại giao và buộc Ngoại trưởng Araghchi vào tội hàng địch. 

Vừa rồi, sau khi Bộ trưởng Mỹ Bessent công bố các biện pháp trừng phạt kinh tế thì Tổng thống Pezeshkian quan tâm đến lạm phát tại Iran. Một mặt ông cảm thông với khó khăn của dân chúng, mặt khác, đây cũng là công nhận sự hữu hiệu của địch. 

Có lẽ sau 6 tháng, tinh thần chống Mỹ có mệt mỏi. Nhưng nếu Mỹ ném bom và đánh phá tiếp tục thì sự đoàn kết của quần chúng Iran lại được duy trì.

Hiện thời, thành phần cứng rắn sẵn sàng đi đường dài và cứng rắn đi đầu trong thời chiến, do vậy dẫu là cải cách, trung dung, ôn hòa và ngay cả chống đối, tất cả cũng phải đi theo thôi. Đường dài đó là khóa eo Hormuz lại, đáp trả mọi tấn công của Hoa Kỳ cho đến ngày ông Trump ra đi năm 2028. 

Chí ít thì họ cũng đợi được đến sau bầu cử Mỹ vào tháng 11 này để xem Cộng hòa có mất đa số tại lưỡng viện và trói tay Tổng thống Trump lại hay không.