Chảy máu chất xám ở Israel: Yerida - lời người ra đi

Đó là một bài viết đầy lo âu trên tờ The Time of Israel ngày 6-9-2026, với tựa "Kể từ năm 2023, Israel đã mất đi những người giỏi nhất của mình".

Bài báo dẫn một nghiên cứu của Đại học Tel Aviv, ghi nhận tình trạng chảy máu chất xám trên diện rộng ở Israel trong giai đoạn 2023-2025, với mức tăng gấp 5 lần so với thập kỷ trước về số lượng bác sĩ rời đi hằng năm và không quay trở lại.

Theo đó, 1.370 bác sĩ đã rời Israel trong ít nhất 12 tháng trong ba năm qua - con số tương đương với việc một bệnh viện lớn bị rút trống rỗng toàn bộ nhân sự.

Làn sóng di cư này diễn ra trên tất cả các lĩnh vực y tế, dẫn đầu là các bác sĩ nhi khoa, nhãn khoa, da liễu và bác sĩ tai mũi họng. 6,2% tổng số bác sĩ hành nghề tại Israel thuộc các chuyên khoa này đã rời khỏi đất nước.

Lịch sử rối ren của 'đi lên' và 'đi xuống'

Nguyên tắc đầu tiên, căn bản và bất biến của chủ nghĩa Phục quốc Do Thái (Zion chủ nghĩa) là sự hiện hữu của một quốc gia Israel dành cho người Do Thái. Chủ nghĩa này xuất hiện vào cuối thế kỷ 19, mục tiêu của nó là thành lập quốc gia Israel.

Cơ hội đến với chủ nghĩa này sau Thế chiến 1 khi phe Đức - Thổ thất trận. Phần lãnh thổ Palestine được trao cho Anh quốc quản lý, và Ngoại trưởng Balfour năm 1917 đã tuyên bố trao vùng đất này cho di dân gốc Do Thái từ châu Âu. 

Trong khi cả thế giới đang trên đà giải thực dân, quốc gia mới này được thành lập (năm 1948). Và đây chính là trường hợp cuối cùng của chính sách thực dân định cư trong lịch sử cận đại.

Lúc đó có khoảng 600.000 - 650.000 người Do Thái đã định cư ở Palestine từ trước. Trong mấy tháng năm 1948 thêm ào ạt 110.000 người sang đây. Đến năm 1953 thì có thêm 750.000 người nữa.

Ở chiều ngược lại, 700.000 - 750.000 người Palestine đang sống ở đó (nhiều) ngàn năm phải bỏ làng bỏ nước ra đi, và 500/530 xã ấp của họ bị tiêu hủy, xóa tên như chưa hề từng có ở trên đời. Vùng đất này lùi lại 3.000 tuổi và trở về thời kỳ huyền hoặc trong quá khứ.

Bên ngoài biên giới Israel có khoảng 8,5 triệu người Do Thái hiện sinh sống. Thanh thiếu niên 18-26 tuổi gốc Do Thái ở trên toàn thế giới được mời đi thăm 10 ngày Israel miễn phí (ngày ăn 2 bữa cơm, ở khách sạn 3 - 4 sao). Chương trình này mang tên là "Quyền bẩm sinh" (Birthright) để giới thiệu với giới trẻ rằng chương trình định cư ở Israel là quyền bẩm sinh của họ.

Israel là một nước phát triển tầm Tây phương, trong nước có 7 triệu người. Sau đợt di dân từ Đông Âu sau Thế chiến 2, họ có số dân trước hết là thành phần Do Thái từ các nước Ả Rập qua. Đây là thành phần đồng hóa với người Ả Rập sau thời gian nhiều thế kỷ chung sống, khác biệt chăng là ở tôn giáo.

Để thúc đẩy họ bỏ Iraq chẳng hạn để sang Israel định cư, tình báo Israel được cho là chẳng từ cách nào, kể cả đánh bom giấu tay chính các phố Do Thái để gây hoang mang sợ hãi. Sang thập niên 1960 có thêm một số sinh sống tại Bắc Phi sang định cư sau khi lục địa này giải thực dân. Nhưng số này còn có một lựa chọn khác là sang mẫu quốc Pháp.

Đến thập niên 1970, có người đạo Do Thái từ Ethiopia sang định cư. Họ hiện có khoảng 180.000 người (2,5%) trong nước. Khi khối Liên Xô tan rã trong thập niên 1990, chính quyền Mỹ (Reagan) muốn nhận 1 triệu người Liên Xô gốc Do Thái nhưng Israel đã gây áp lực với Mỹ để chống lại chuyện đó, và vì thế đã khiến số người gốc Do Thái ở Liên Xô phải sang định cư tại Israel. Họ nay chiếm 18% dân số Israel với 1,3 triệu người.

Sống còn của Israel dựa trên sự định cư của người Do Thái và khi tìm mỏi mắt không ra ai nữa thì gần đây Israel nhận 10.000 người Ấn Độ Bnei Menashe - một cộng đồng tôn giáo được đồng hóa mù mờ với đạo Do Thái. Nói là mù mờ vì mới từ thập niên 1950-1970, nhóm này mới bắt đầu tin rằng tổ tiên mình chính là người Do Thái.

Sang định cư tại Israel được gọi là "Aliyah" tức là "đi lên", nôm na là thăng hoa, thăng tiến. Trong tư tưởng Do Thái, việc chuyển đến vùng đất Israel sinh sống không đơn thuần là "di cư" mà là một sự "đi lên" về mặt tinh thần và tâm linh, được coi là đạt một dạng thành tích. Nó kèm theo rất nhiều quyền lợi vật chất: tới phi trường là được phát tiền mặt, trong 6 tháng đầu thì một hộ 4 người được phát khoảng 85 ngàn ISL (tương đương 540 triệu đồng).

Y tế và giáo dục phổ thông miễn phí tại Israel cho mọi người, nhưng người định cư mới (olim) và "đi lên" được giúp mỗi năm 300 triệu tiền đại học, giúp đỡ thuê nhà 5 năm, 3 năm miễn thuế thu nhập, 3 năm miễn thuế xe con (là thuế 100% ở Israel), thuế đồ dùng điện tử… và được dẫn dắt tận tình trong cuộc sống mới.

Với những người thu nhập trung bình quãng 2 triệu đồng/tháng từ Ethiopia hay Bnei Menashe ở Ấn Độ qua thì đây thật sự là có thăng tiến. Nhưng các olim này được phân về định cư ở Bờ Tây, kiểu trấn thủ lưu đồn.

Tất cả các quyền lợi này bị ngưng lại nếu họ rời Israel quá 6 tháng. Khi thôi không định cư tại Israel và bỏ nước ra đi, họ được gọi là "Yerida" tức là "đi xuống", tức là tương tự việc chọn kiếp thấp hèn và đọa đày trong bảng giá trị của chủ nghĩa Zion.

Tuy nhiên, nếu người gốc Do Thái ở bất cứ nơi nào trên thế giới cũng có thể Aliyah được thì người Israel muốn ra nước ngoài sinh sống lại phải đáp ứng một số điều kiện cụ thể. Muốn về thì dễ, muốn đi thì từ từ mình nói chuyện phải quấy.

Những ai muốn ra đi nhất?

Trước hết, có khoảng 800.000/1 triệu (11%-14%) người Israel mang 2 hay nhiều quốc tịch. Trong số đó có 200.000 - 250.000 mang quốc tịch Mỹ. Nếu Iran bắn đạn đạo nhiều sang Tel Aviv thì họ chỉ việc hạ mình "đi xuống" - tức là trở về Hoa Kỳ, hay là Anh, Pháp gì đó.

Chiều hướng "đi xuống" này rõ rệt từ sau sự cố Gaza. Năm 2022 có 40.500 người thôi định cư (tức là rời nước trên 6 tháng). Con số này năm 2025 là 91.000, tức là gấp đôi.

Nếu xét số đi rồi và trở về, tức là vắng mặt trên 6 tháng và trở về định cư lại thì năm 2024 có 18.800 người. Nhưng qua năm 2025, thành phần đã rũ áo qua cầu rồi nghĩ sao lại trở lại chỉ có 4.483 người.

Đáng lo ngại hơn là chất lượng của thành phần ra đi: Đó là thành phần có học vị cao nhất.

Năm 2024 chứng kiến làn sóng chảy máu chất xám nghiêm trọng, trình độ học vấn càng cao thì tỉ lệ bỏ đi càng lớn. Nhóm tiến sĩ rời đi cao gấp 4,6 lần và thạc sĩ cao gấp 2 lần so với tỉ lệ di cư chung của toàn dân.

Đáng chú ý, chỉ trong một năm này, Israel đã "mất đi" 530 bác sĩ.

Thành phần bỏ nước mà đi lại là thành phần có của ăn của để, có phương tiện ra đi, hoặc có song tịch hoặc có thể mua visa vàng ở Hy Lạp, hay Cộng hòa Síp. Họ có chuyên môn nghề nghiệp trong các ngành y tế như đã nói hoặc kỹ thuật, vi tính, và dễ dàng sử dụng chuyên môn đó ở nước ngoài. Họ thuộc thành phần tuổi lao động năng suất cao.

Tỉ lệ người Do Thái độ tuổi 22 - 44 ở trong nước là 27%. Ở số ra đi, tỉ lệ 22 - 44 tuổi đó chiếm tới 48,5%. Như vậy, ở lại Israel là học sinh và sinh viên chưa ra trường, số trên 22 tuổi đã tốt nghiệp đại học thì cầm bằng cấp ra nước ngoài tìm việc.

Họ đi đâu? Hy Lạp, đảo Síp là nơi lánh nạn cấp bách, có chỗ đáp trước tiên để mở ra cánh cổng vào EU. Bồ Đào Nha hay Đức là những nước mới ban hành luật nhập tịch dễ dàng hơn cho những người từng có tổ tiên gốc ở các nước này.

Những người Do Thái sống sót qua nạn diệt chủng tại Đức đã thành lập ra Israel, nay con cháu của họ giờ trở lại Đức xin vào quốc tịch.

Theo đó, hơn 18.000 người Israel đã nộp đơn xin quốc tịch Đức vào năm 2024, gấp hơn hai lần so với cùng kỳ năm 2023 và gấp ba lần so với năm trước đó, Bộ Nội vụ Israel báo cáo vào tháng 9-2024.

Như vậy thành phần năng động, chuyên môn cao ra đi khiến sở thuế ước là nhà nước Israel thất thu thuế 530 triệu USD (trong năm 2023 và 2024). Dự kiến 5 năm của Sở thuế là sẽ thất thu 1,2 tỉ USD mỗi năm nếu tình trạng này tiếp tục.

Số ra đi lại là số kiếm ra nhiều tiền nhất và đóng thuế nhiều nhất: 20% top trong bảng thuế quốc gia (kiếm nhiều tiền nhất) đóng 92% thuế thu nhập. Lãnh vực kỹ thuật cao đóng góp 1/3 thuế của nhà nước. Lương trung bình của người ra đi năm 2019 là 1,1 tỉ DVN/năm. Lương trung bình của người ra đi năm 2024 là 1,8 tỉ DVN.

Số ra đi như vậy thuộc thành phần học vị và chuyên môn cao hơn trung bình, lương cao hơn trung bình, ở tuổi lao động tích cực nhất. Đáng ngại hơn là 2024-2026, số mà toàn bộ gia đình vợ con bồng bế nhau ra phi trường lên cao so với số độc thân đi tìm việc hay đi du học. Mang vợ con theo nghĩa là ra đi không hẹn ngày về.

Năm 1967, chiến tranh Ả Rập - Israel lần thứ ba là 6 ngày. Năm 2026, chiến tranh đã sang tháng thứ 7 chưa thấy lối ra và còn đầy đe dọa. Vậy phải làm thế nào để diệt Gaza, sát Bờ Tây, bình Lebanon, dẹp Syria, đánh đổ thần quyền Iran và mang lại hòa bình vĩnh viễn cho khu vực?

Năm 2026, nhà nước Israel ra một số biện pháp để chiêu dụ những công dân đã lỡ bước ra đi, khiến họ vui vẻ và tự nguyện thăng thiên "Aliyah" trở lại. Chẳng hạn, ba tháng đầu về nước trở lại, bạn sẽ có bảo đảm thu nhập trong khi kiếm việc làm. Kiếm việc làm rồi, bạn sẽ được miễn thuế thu nhập trên số lương 9 tỉ đồng/năm trong 2 năm đầu, nhập đồ gia dụng điện tử vào nước được khỏi trả thuế…

Không rõ rồi những biện pháp đó có hiệu quả gì không với thành phần tinh hoa có nghề nghiệp, có tiền của và công việc ở nước ngoài. Nhưng với bất cứ quốc gia nào, mất thành phần cao cấp nhất, tích cực nhất cũng là thiệt hại rất đáng quan ngại.

Nói như GS Itai Ater, Đại học Tel Aviv, "Nếu xu hướng này tiếp tục, cầu trời đừng xảy ra, thì sẽ là những thiệt hại không thể khắc phục đối với khả năng phục hồi của Israel".

Đọc tiếp

Về trang Chủ đề