Căng thẳng Saudi Arabia - Houthi: Chuyện người thái tử MBS

Vào ngày 3-9, lực lượng Ansar Allah (thường được gọi là "Houthi") cắt đường từ thành phố Taizz ra Biển Đỏ. Sau một tuần giao tranh, với Saudi Arabia, vào ngày 10-9, họ đã chiếm cảng chiến lược Mokha rồi lần lượt cảng Dhubab, đảo Mayyun, và các đảo tiểu và đại Hanish.

Như vậy lực lượng này nay kiểm soát lối ra vào của Biển Đỏ tại eo Bab el Manded.

Điểm yếu nhất của Saudi

Biển Đỏ là nơi giao thông của 1.000 tỉ đô la mỗi năm, từ Âu sang Á qua kênh đào Suez ở một đầu và Bab el Manded ở đầu kia. Nó là chốn cực kỳ quan trọng đối với hành trình buôn bán giữa châu Âu và Ấn Độ, Trung Quốc và Đông Á.

Chiến sự này gây tai hại lớn cho một quốc gia là Saudi, nhất là từ khi chiến tranh vùng Vịnh nổ ra khiến eo Hormuz và lối xuất dầu của Saudi bị Iran khóa cứng.

Việc eo Hormuz có thể bị khóa là điều đoán trước được từ năm 1979, khi chế độ quân chủ tại Iran bị lật đổ. Do vậy, chiến tranh Iran-Iraq giai đoạn 1980-1988 đã thúc đẩy Saudi xây dựng đường ống dẫn dầu 1.200km sang Biển Đỏ để đỡ hộ phần nào rủi ro cho chuyện bán dầu.

Từ cảng Yanbu tại Saudi, dầu đi xuống eo Bab el Manded thoải mái, hoặc đi lên kênh đào Suez vô tư, tuy kênh đào này không nhận được các tàu hàng khủng trên 200.000 tấn. Song việc này vừa rồi đã bị chấm dứt, bởi Houthi chốt lối ra, lại còn đánh các trạm trên đường ống dẫn dầu và đánh luôn cảng Yanbu.

Từ khi chiến tranh Israel-Mỹ và Iran bắt đầu (ngày 28-2-2026) Saudi chưa mấy bị thiệt hại, vì khan hiếm khiến giá dầu lên và Saudi thêm rủng rỉnh. Nhưng giờ, nếu hai cổng đều khóa và không xuất được giọt nào trong tương lai thì rất là vấn đề.

Trời sinh ông Saud cha, và quốc hiệu Saudi…

Người dựng lên vương triều Saudi là Abdelaziz bin Saud, và năm 1932 đã đặt tên ông cho quốc hiệu. Nước Saudi ngày nay vốn gồm ba phần: phía Nam đồi đá thuộc Yemen, phía Tây trù phú (có thánh địa Mecca và Medina) thuộc nhà Hashem, nhà Saud từ sa mạc miền Đông cỡi ngựa sang thống nhất bằng đường kiếm.

Ông có 22 bà vợ và 36 người con trai (đều sống sót đến tuổi trưởng thành) nhưng dù bao nhiêu vợ thì vua nào cũng có một sủng phi, là bà Sudairi. Bảy người con trai của bà thì có hai lên ngôi vua, một người giận lẫy và một người hiện bị quản chế. Vua Salman hiện nay là con áp út.

Năm 2017, Mohammad bin Salman (tức là Mohammad con của Salman) trở thành thái tử. Năm 2015, khi 30 tuổi, ông là bộ trưởng quốc phòng và đã vung gươm đánh Yemen rồi. Từ 2022 ông thay cha làm thủ tướng và tuy cha ông còn sống, MBS (theo tục gọi) là người lãnh đạo Saudi.

Tại Saudi, hội đồng hoàng tộc chọn nhà vua và chia nhau các chức vị. Số hoàng thân hiện nay lên đến 7.000 hay 10.000. Thường thì thái tử không phải là con vua vì ông đã làm vua rồi thì đời sau còn phải để đến lượt anh em có chút nắng.

Quyền lực dựa trên quân đội, vệ binh quốc gia và lực lượng an ninh tình báo được chia nhau trong họ. Anh này làm tướng thì anh kia cũng phải có tí chức, kể cả dạng chức kiểu gác đường phạt xe chạy nhanh quá tốc độ quy định.

Nhưng nay tới đời MBS thì anh lại nắm hết cả ba. Mà thường thì một phe làm vua, một phe làm thái tử thì phe khác được nắm dầu hỏa, nên hai em ruột của MBS thì một người là bộ trưởng quốc phòng, người còn lại là bộ trưởng dầu khí, nghĩa là nhà này không cho ai chút cháo cầm hơi.

Thành tựu của MBS là cải tổ nội bộ hoàng gia Saudi. Ông mạnh dạn và quyết đoán, mang cải cách đến trong lúc chế độ quân chủ kiểu bộ lạc này đã đuối sức. Ai còn nhớ chuyện hồi năm 2018, nhà báo Khashoggi từng bị ông ám sát và cưa ra nhiều mảnh thì cũng đã biết chuyện ông nhà báo thuộc phe thủ cựu gần gũi với giới chức Mỹ và truyền thông Tây phương.

Dầu hỏa rồi sẽ hết, MBS hiểu rõ điều này và với bản "Viễn tượng Saudi 2030", ông đặt cược vào phát triển kỹ thuật, du lịch với thành phố Neom tân kỳ.

Trước năm 2019, Saudi không có visa du lịch, người nước ngoài vào phải có visa lao động hoặc giấy mời. MBS bắt đầu cắt giảm lao động nước ngoài, hầu bắt người Saudi phải nhắc đít khỏi ghế mà làm chút việc thay vì ăn tiền trợ cấp của nhà nước. Phụ nữ Saudi được phép lái xe (từ năm 2018), như vậy là bớt tài xế nước ngoài.

Phụ nữ Saudi là tiềm năng lao động rất lớn của nước này, không chỉ về số lượng mà còn về chất lượng, đơn giản vì sau nhiều năm không được làm gì, ở nhà buồn nên họ đi học, hiện số sinh viên đại học nữ đã qua mặt số sinh viên nam.

"Viễn tượng Saudi 2030" sẽ đưa lực lượng phụ nữ này ra thị trường lao động. Nhưng viễn tượng kinh tế và xã hội ấy - phụ nữ lái xe, phụ nữ đi làm, giới trẻ được xem ca nhạc và rạp được chiếu phim (2018)… - của thái tử MBS đã vấp phải sự chống đối của thành phần tôn giáo bảo thủ.

Năm 2017, MBS bắt giam mấy trăm hoàng thân và lãnh đạo kinh tế trong mấy tháng liền, nhốt trong khách sạn Ritz Carlton lộng lãy của thủ đô Ryadh, dưới lý do "chống tham nhũng". Trong số nhóm bị câu lưu ấy có hai con của tiên vương Abdallah và vương Alwaleed bin Talal - tỉ phú nổi tiếng trên thế giới.

Họ được thả ra sau khi các hoàng thân quốc thích nhả 100 tỉ USD, chẳng hiểu bao nhiêu cho quỹ nhà nước và bao nhiêu vào túi MBS. Một tướng lãnh bị thiệt mạng trong khi bị giam, và phần hoàng thân còn lại kẻ ăn mấy roi, người ăn mấy tát.

Để có tiền, MBS đưa công ty dầu khí nhà nước Aramco lên sàn chứng khoán vào tháng 12-2019. Số cổ phần 1,5% mang về 29 tỉ USD, tuy là kỷ lục nhưng vẫn không đạt được mục tiêu, Aramco chỉ được định giá là 1.700 tỉ USD thay vì 2.000 tỉ.

Ngay trước đó, vào tháng 9 -2019, Houthi đánh nhà máy Abqaiq-Khurais, khiến trong vài tuần số sản xuất dầu của cả nước xuống gần một nửa. Ba tháng sau, Aramco lên sàn nhưng không còn được chuộng như dự kiến nữa.

Phần lớn IPO này là do chính nhà nước Saudi mua, và các quỹ đầu tư của vùng Vịnh như UAE, Kuwait. Đây không phải là thất bại nhưng cũng chẳng là thành công. Riêng dự án TP Noem lòe loẹt cũng gặp trắc trở khi thực hiện.

Cớ sự bất hòa Saudi - Yemen từ lâu

MBS nắm quyền lực quốc phòng năm 2015 khi 30 tuổi. Phó thái tử (lúc đó) bèn khởi động can thiệp vũ lực vào Yemen - một trong những nước nghèo nhất thế giới. Trong số 40 triệu dân của Yemen, có 2 triệu lao động ở Saudi, tiền kiều hối họ gửi về xứ chiếm tới 13%-20% tổng sản lượng quốc gia. Nói thêm khúc này: tỉ phú bin Laden là người gốc Yemen bỏ làng sang Saudi làm phu bốc vác, sau này có cậu con là Osama.

Nội chiến Yemen theo trục Đông Tây và Nam Bắc. Phái Houthi, ở Tây Bắc, hiện kiểm soát 70%-80% dân số và thủ đô Sanaa nhưng bị gọi là phiến loạn. Phái PLC, phía Đông Nam, là chánh phủ được Saudi ủng hộ và quốc tế công nhận, về mặt lãnh thổ chiếm 2/3 là sa mạc không người.

Saudi dẫn đầu một liên minh 9 nước đánh vệ binh Houthi và bế quan khu vực họ kiểm soát miền Bắc. Việc này gây nạn đói chết cỡ 135.000 người, trong đó 85.000 là trẻ em. Nhưng không thắng được và dẫn đến ngưng bắn tạm thời năm 2022. MBS chắc vẫn còn uất ức sao đó và phe Saudi ngày 13-7-2026 đã đánh phi trường Sanaa, khi phi cơ Iran đến đưa đón phái đoàn Houthi đi dự tang lễ của lãnh đạo tối cao Khamenei. Houthi bèn phản công đầu tháng 9, đưa đến tình hình hiện nay.

Như vậy MBS chuốc oán từ đại gia đình hoàng tộc và ngay cả trong nhà gồm 7 anh em cùng mẹ là bà Sudairi. Còn lại 3 người con sống sót, thì ngoài vương Salman ra, 2 vương còn lại thì dỗi không hợp tác hay bị quản chế.

Nhà Saud theo một phiên bản khắt khe của Hồi giáo là Wahabi, sinh ra trong các ốc đảo sa mạc chứ không phải là phồn hoa đất Thánh. Về xã hội, khi cởi mở hơn và được giới trẻ ủng hộ thì MBS lại làm các giáo sĩ bất mãn.

Về quân sự, ông thất bại hồi 2015-2022 tại Yemen chưa đủ, còn gây thù chuốc oán thêm với Houthi trong lúc nóng bỏng này, có lẽ vì ông nghĩ là sẽ được Mỹ trực tiếp yểm trợ. Nhưng đây là con tính nhầm to, vì Mỹ chưa gỡ được eo Hormuz thì sao lại muốn mang thêm eo Bab el Manded vào thân.

Ngoài việc Mỹ không có đủ khả năng trong lúc này, eo biển Bab el Manded chỉ là chuyện thứ yếu đối với họ, bởi đây là đường vận chuyển hàng giữa Âu và Á chứ không tác hại gì ngay đến Mỹ cả.

Về ngoại giao, MBS từng tìm cách thoát khỏi ảnh hưởng Hoa Kỳ bằng cách gia nhập khối BRICS, lập liên minh địa phương do họ dẫn đầu (và chi tiền), có hiệp ước quân sự với cả Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ. Hiệp ước này mực chưa ráo, nhưng nay khi cần đến, các đồng minh trên lại còn đứng thổi cho mực khô thay vì can thiệp.

MBS còn được cho là mang "hội chứng MBZ". MBZ là vương Mohammad bin Zayef của Abu Dhabi. Hình mẫu phát triển của UAE chính là hình mẫu mà thái tử MBS mong học hỏi và áp dụng cho vương quốc Saudi, nhưng trong tâm thế vừa trông theo và bắt chước, lại vừa ganh ghét.

Nguyên do là vì UAE tuy chỉ vào hàng một tỉnh của Saudi, nhưng lại lúng liếng Mỹ và lúng liếng Israel. UAE từng hợp tác gửi quân sang cùng đánh Houthi với Saudi, nhưng quyền lợi của UAE với Saudi về mặt địa dư hoàn toàn khác biệt. UAE không quan tâm đến phía Bắc giáp ranh với Saudi do Houthi kiểm soát.

Thất bại của MBS về mặt ngoại giao, quân sự, kinh tế như thế giờ vẫn chưa đến độ trầm trọng. Nếu về mặt quân sự mà tiếp tục bất lợi thì cả họ nhà Saud chỉ đang đợi có thế để ăn thịt ông này. 

Thí dụ, nếu Houthi chốt chặt eo Bab el Manded, đánh tiếp cảng Yanbu ở Biển Đỏ và đường ống dẫn dầu, chiếm các thành Marib và Taizz, tiến về cố đô Aden ở miền Nam, thì khả năng cao là MBS sẽ phải đi xuống vai thái tử và thủ tướng, đến ở khách sạn Ritz Carlton đã được các vương thân giữ trước phòng cho ông.

Em trai ông có thể lên thay nhưng nếu không xoay chuyển được tình thế thì quyền lực sẽ rơi trở lại vào tay nhóm đang đuổi gà cho phu nhân hiện nay. Nhóm này, như ta biết, cũng chẳng có Napoleon nào cả.

Tình hình tiếp tục xấu thì 3 tỉnh của Saudi kế cận Yemen có thể trở về cố chủ. Thành phần Saudi phố thị miền Tây bị chinh phục bởi nhà Saud 100 năm trước có thể ly khai. Trước kia họ theo Hồi giáo truyền thống và dị ứng với phiên bản Wahabi khắc khổ của nhà Saud.

Dân chúng thuộc khu vực giếng dầu theo giáo phái Shia (10%-15% dân số Saudi) và trước giờ bị đối xử tệ hại, có thể độc lập, nhất là các giếng dầu lại nằm trong khu vực họ là đa số. Saudi như thế có thể sẽ bị chia làm 4, con cháu nhà Saud chạy trở về chốn chúa Ibn Seoud vung gươm năm 1902 với 63 thuộc hạ.

Saudi sẽ rơi vào hỗn mang dai dẳng như Libya chẳng hạn, hoặc một thời gian dài có thể lâm cảnh điêu linh như Syria, Afghanistan hay Iraq, và đằng nào thì cũng ra khỏi tầm kiểm soát của Hoa Kỳ.

Mỹ đã "mất" Iran năm 1979 và khi can thiệp bằng võ lực hòng lấy lại ảnh hưởng thì đến nay chưa thấy hiệu quả. Mai kia, có thể sẽ "mất" luôn Saudi và cả khu vực vùng Vịnh? Lúc đó, ở một nơi nào lưu vong mát mẻ như London chẳng hạn, thái tử Saudi MBS và vương Abu Dhabi MBZ sẽ không còn ganh ghét nhau nữa mà ngồi ôn lại cùng nhau những kỷ niệm vàng đen, vàng ròng của một thời vang bóng.